Piše: Jovan Džodžo
U organizaciji Javne ustanove Muzeji i galerije Nikšić, a u okviru repertoara za februar programa Nikšićka kulturna scena, u Gradskoj kući, promovisana knjiga “Spomenica za otadžbinu – Ljudski gubici Crne Gore u Prvom svjetskom ratu”. Priređivači Miloš Vojinović i Tadija Bošković, ovim rukopisom dopunili su istorijske izvore u evidenciji ratnih gubitaka Crne Gore.
Knjiga “Spomenica za otadžbinu – ljudski gubici Crne Gore u Prvom svjetskom ratu”, na 630 stranica, obuhvata podatke o 17.000 poginulih boraca, od toga 1.000 civila, stradalih u ratnim operacijama, okupaciji i logorima Austrougarske monarhije. Spomen knjiga koju je 2024. godine izdao Arhiv Vojvodine, u biblioteci “Posebna izdanja”, rezultat je višegodišnjeg istraživačkog rada Miloša Vojinovića i Tadije Boškovića.
“Miloš Vojinović i Tadija Bošković pokazali su da obični ljudi koji nisu zaposleni u institucijama, koji nemaju dobre sinekure, velike pare i tople kabinete, mogu više da urade nego institucije, a dokaz je knjiga “ Spomenica za otadžbinu – Ljudski gubici Crne Gore u Prvom svetskom ratu“. Ona je dug precima koji su stradali, ali i poruka i pouka našim kćerkama, sinovima i unucima, da treba da znaju od koga potiču“, kazao je Nebojša Kuzmanović, direktor Arhiva Vojvodine.
„Poginuli su popisani prema plemenskim jedinicama, pregled je dat u tabelama, po srezovima i bataljonima, čime je omogućeno precizno sagledavanje urade nego institucije, a dokaz je knjiga “ Spomenica za otadžbinu – Ljudski gubici Crne Gore u Prvom svetskom ratu“. Ona je dug precima koji su stradali, ali i poruka i pouka našim kćerkama, sinovima i unucima, da treba da znaju od koga potiču“, kazao je Nebojša Kuzmanović.
Osim podataka o poginulim vojnicima, ”Spomenica za otadžbinu 1914. – 1918.” prvi put u istoriografiji, popisuje radne i koncentracione logore i dokumentuje stradanja interniranih Crnogoraca. Posebno se ističe poglavlje posvećeno sudbini 400 dobrovoljaca koji su izgubili živote nadomak luke Medova.. Knjiga sadrži i poseban segment posvećen poginulim dobrovoljcima iz Hercegovine – Trebinjskog, Bilećkog i Gatačkog sreza.
„U zahvatu durmitorske brigade, poimenično po bataljonima, izneseni su podaci o 1.562 stradala, podaci se odnose na pivski, drobnjački, jezersko-šaranski i uskočki bataljon. Jasno i potpuno precizno popisani su i junaci koji su pali u slavnoj Mojkovačkoj biti. Knjiga obuhvata i popise obilježenih grobova, ali i onih bezimenih”, uz ostalo, istakao je profesor istorije, Mile Cicmil.
Priređivači su se oslonili na istorijske spise i dokumente, uglavnom iz Arhiva Jugoslavije i Vojnog arhiva Beograd, koji su decenijama bili u sjenci. Tadija Bošković osvrnuo se na vrijeme austrougarske Vojne uprave u Crnoj Gori i period oslobođenja, naglasivši da su junaci Prvog svjetskog rata vremenom potisnuti u zaborav, i da je objavljivanje ovakvog djela trebalo da se dogodi mnogo ranije.
„Postojeća literatura o učešću Crne Gore u Prvom svjetskom ratu nedovoljno tretira podatke o vojnim žrtvama crnogorske vojske. Uočljivo je da se različiti podaci pojavljuju o gubicima crnogorske vojske i stradanju naroda u Crnoj Gori u tom period.Većina autora, donosi brojku od oko 20.000 stradalih, što vojnih, što civilnih žrtava u Crnoj Gori, što je činilo preko 40% mobilisanih ili oko 10 % stanovništva. Neki autori tvrde da je Crna Gora imala gubitke od 39.000 smrtno stradalih lica. Obzirom da se u ljeto 1918. godine pojavila takozvana španjolska grobnica a umrli nisu evidentirani, nijesu isključeni ni toliki gubici. Odluku da se prihvatimo ovog zahtevnog posla doneli smo krajem aprila 2018. godine nakon razgovora sa direktorom Vojnog arhiva u Beogradu. Tom prilikom obavješteni smo da Vojni arhiv priprema za štampu listu gubitaka srbijanske vojske u Prvom svetskom ratu. Autori su prepoznali svoju istorijsku, ali i ljudsku obavezu da to učine i prikupili podatke za preko 17.000 stradalih crnogorskih vojnika i civilnih žrtava rata“.
“Spomenica za otadžbinu – Ljudski gubici Crne Gore u Prvom svjetskom ratu” nije samo hronika, ona je i civilizacijska obaveza prema precima koji su u temelje slobode ugradili svoje živote. Jedna od njenih ključnih vrijednosti je uklopljivost u širi kontekst evropske istorije Prvog svjetskog rata, koji je odnio 15 miliona života i ostavio trajne posljedice na globalnoj političkoj i društvenoj sceni.
Izvor: RTNK
