Ovih dana, svako dovođenje u vezu srpskog imena ili srpskog pridjeva sa bilo kojom temom iz Crne Gore, u dijelu javnog prostora se karakteriše kao napad na crnogorski identitet ili njegovo prisvajanje od strane države Srbije. Međutim, srpski identitet i istorija Crne Gore su toliko detaljno prožeti, da je sasvim jasno kako biti Srbin u Crnoj Gori, i osjećati državu Crnu Goru kao srpsku (državu, dakle, u kojoj žive i Srbi i koju su, pored drugih, gradili i Srbi) jednako je legitimno i potpuno ravnopravno sa onim – biti Crnogorac.
Piše: Oliver Janković
Sve što smo da sada rekli o nesumnjivom srpskom identitetu Crnogoraca i srednjovjekovne Zete, od 11. do 17. vijeka, logično se nastavlja i pokazuje i u 18. vijeku. Mitropolit cetinjski Danilo Šćepčev Petrović, izabran od naroda i sveštenstva za novog vladiku, odlazi sa Cetinja u ondašnju Ugarsku (grad Pečuj) da tamo pronađe svog sprskog patrijarha, Arsenija Trećeg Čarnojevića, kako bi ga ovaj hirotonisao za mitropolita. Arsenije je odstupio iz Peći, u oluji velike seobe Srba, ali to nije omelo mladog Danila da ga traži i nađe, kako bi Crkva na Cetinju dobila svoj kanonski blagoslov. Nema ljepšeg ni ubjedljivijeg odgovora onima koji neosnovano govore o nekakvoj odvojenosti Cetinjske mitropolije od patrijarha u Peći, u to doba. Naprotiv, Danilo nastavlja onaj duh narodnog i crkvenog jedinstva koji se pokazivao u prethodnom 17. vijeku, i o kome svjedoče domaći i strani izvori. A kako je Danilo doživljavao svoju mitropoliju i zemlju kojom je upravljao, govori nam zapis na četvorojevanđelju koje se danas čuva u Dvoru kralja Nikole na Cetinju (br. signature 16830) gdje se on potpisuje kao ”Danil vladika cetinjski Njegoš- vojevodič srpskoj zemlji”
U svom pismu ”Poštovanim knezovima i starješinama crnogorskim” iz 1714. vladika Danilo Šćepčev će, između ostalog, reći: ”Bila bi mi draga smrt da ste htjeli da svi skupa slavno i časno poginemo, kao što su to uradili knez Lazar i Miloš (K)obilić, koji ubi cara na Kosovu i poginu sa svojim gospodarem i sa njihovih sedam hiljada boraca – što nas Crnogorce dovelo u ove krše – ostavivši poslije smrti vječnu slavu… ”. Dakle i u pogledu crkvene organizacije, i u pogledu narodnog imena, a evo i u kontekstu pamćenja Kosovskog zavjeta, narodna i nacionalna svijest Danila Petrovića je nesumnjivo srpska, i naslanja se na sve ono što joj prethodi, ali i na ono što dolazi poslije nje.
O tome svjedoče zapisi mitropolita Save i Vasilija Petrovića, koji su, svaki na svoj način, upravljali Crnom Gorom, sredinom 18. vijeka. Sava Petrović u pismima Dubrovčanima nedvosmisleno smatra i Crnogorce i Dubrovčane – Srbima, i govornicima srpskog jezika. (pisma iz 1763 i 1767 godine, Vjesnik br. 16, rr. 225 i 226, JAZU, Zagreb). ”da učinite našoj crkvi i narodu crnogorskom jednom sumom od asprih, kako Serbli Serbima i svojim susjedima”… ”koji se vi još od našega srpskoga jezika nahodite…” Pri tom, cetinjski mitropolit Sava se obraća ruskom mitropolitu Platonu 1776, protesnim pismom i traženjem pomoći, povodom ukinuća Pećke patrijaršije, deset godina ranije, od strane Carigradske patrijaršije. Ovo Savino pismo govori najmanje dvije stvari. Prvo, cetinjski mitropolit se smatra ožalošćenim zbog ukinuća Patrijaršije, i ne smatra sebe poglavarem autokefalne Crkve, već jednim od arhijereja nasilno ukinute, veće crkvene organizacije. I on traži njeno obnavljanje. Drugo, iz ovog pisma se jasno vidi da Sava Pećku patrijaršiju vidi kao Crkvu srpskog naroda, koju je osnovao Sveti Sava, prvi srpski prosvetitelj.
Pravo na srpsko ime u Crnoj Gori: Sveti Vasilije Ostroški i Pećka patrijaršija – 17. vijek
Slično je sebe doživljavao i drugi cetinjski mitropolit Vasilije, koji je isticao svoju titulu ”egzarh pećkog trona”. On nije bio neki plodan niti naročito darovit književnik, nije pisao puno, ali to što je pisao očigledno svjedoči o njegovom srpskom identitetu, i to ne samo o njegovom ličnom, nego o njegovom doživljaju srpske Crne Gore. Njegovo djelo je ”Oda Simeonu Nemanji” u kom se može pročitati njegov molitveni poziv ”Srpski sveti kralji ustanite… (da se) Carstvo srpsko opet uspostavi”. Drugo, obimnije Vasilijevo djelo je ”Istorija o Crnoj Gori” (iz 1754.) u kom se crnogorska istorija snažno vezuje za legendu i mit Kosovskog boja, a na njenom kraju se daje spisak srpskih arhijereja na Balkanu, među kojima Vasilije ubraja i cetinjskog mitropolita.
Konačno, uoči stupanja na vladičanski tron Svetog Petra Cetinjskog, crnogorska istorija bilježi jedan značajan dokument u kome se kaže:
„Želimo da mitropolit crnogorski zavisi od pećskog patrijarha u Srbiji. Kad sadašnji mitropolit umre, pristajemo za sad, da njegov nasljednik bude rukopoložen u Karlovcima, ali da uvijek bude izabran po starom običaju, t. j. da ga biraju: guvernaduri potčinjeni glavari i cio narod crnogorski, ali samo dotle, dokle Turci budu vladali Srbijom, te ne možemo da ga slobodno pošaljemo u Peć.“ Ovo je tačka 11. akta iz 1779. godine koji je crnogorska deputacije uputila austrijskoj carici Mariji Tereziji, poslije razgovora sa kancelarom knezom Kaunicom u Beču.
Deputaciju su činili: guvernadur Jovan Radonić, arhimandrit Petar Petrović i serdar Ivan Petrović. Iz akta je jasno da deputacija, u kojoj je bio budući Arhiepiskop cetinjski i Mitropolit crnogorski Petar II Petrović Njegoš, smatra Mitropoliju crnogorsku kao neodvojivi dio (eparhiju) Pećke patrijaršije, tj. Pravoslavne srpske crkve.
Ovo je mali podsjetnik, priručnog karaktera, za sve one neupućene, kojima se medijski i propagandno nameće mišljenje da je srpsko ime u Crnu Goru uvedeno odnekud sa strane, i da je današnji pomen srpskog naroda, srpske kulture u Crnoj Gori, iskaz uperen protiv države. Nasuprot tome, istorijski izvori jasno svjedoče da utemeljenje srpskog narodnog identiteta u samoj Crnoj Gori, potiče makar iz 11. vijeka i da je ono savremenik nastanka i razvoja crnogorske države, još od njenih srednjovjekovnih dukljanskih početaka.
