| U drugoj polovini 1941. godine u Srbiji su se smenjivala samo loša iskustva. Masovno se ginulo pred streljačkim vodovima okupatora, ali i u sve učestalijim partizansko-četničkim sukobima. Tekst istoričara Nemanje Devića tematizuje ubistva koja su tada, dokazujući revolucionarnu posvećenost, počinili pripadnici partizanskih formacija. Radilo se, međutim, tek o najavi znatno temeljnijeg obračuna „revolucionarnog subjekta“ sa „klasnim neprijateljem“, koji je otpočeo u završnoj fazi Drugog svetskog rata.
Tekst Nemanje Devića baziran je na njegovoj voluminoznoj monografiji Za partiju i Tita. Partizanski pokret u Srbiji 1941-1944, koju su ove godine izdali Službeni glasnik i Institut za savremenu istoriju. |
Revolucionarni teror i politička represija u Srbiji predstavljaju višedecenijsku tabu temu, jednu od belina koja je karakterisala srpsku istoriografiju sve do početka 1990-ih godina. Zločini partizanskih snaga, iz kojih je 1944/1945. izrastao partijsko-državni teror, decenijama su pominjani uzgred i tendenciozno svođeni na ,,narodni odisaj“ i pojedinačne slučajeve anarhičnog terora.
Na osnovu našeg istraživanja, revolucionarni teror u Srbiji prolazio je kroz nekoliko faza. Prvu fazu (jul–oktobar 1941) karakterisale su pojedinačne i retke grupne likvidacije ideoloških i političkih neistomišljenika, uglavnom predstavnika lokalnih vlasti i žandarma, osoba koje su komunisti označili kao „petokolonaše“. Druga faza je trajala tokom oktobra i novembra 1941. godine u oslobođenim gradovima (posebno Užicu i Čačku), gde su komunisti nastojali i da likvidacije protivnika, u koje su sada u većem broju bili uključeni i „kulaci“, antikomunisti i pripadnici rivalskog Ravnogorskog pokreta, potvrde presudama prvih tzv. narodnih sudova i revolucionarnih organa vlasti. U obe faze revolucionarnog terora, na teritoriji Srbije likvidirano je van borbenih dejstava po nekoliko stotina – ukupno oko 800–1.000 ljudi.
Prve žrtve partizana van borbenih dejstava u Srbiji zabeležene su već u julu 1941. godine. Paralelno sa napadima na organe vlasti i žandarmerijske stanice, vršene su i likvidacije određenih „petokolonaša“ koji su mogli da ometaju rad KPJ i izgradnju revolucionarnih vlasti na terenu. Za mesec dana (druga polovina jula i prva polovina avgusta) zabeležen je veći broj ubistava: 19. jula u Peckoj je ubijen pomoćnik sreskog načelnika, a dan posle u selu Donja Šatornja i delovođa opštine; 31. jula u Gunjacima kod Ljubovije je izvršena prva grupna likvidacija, kada je ubijeno sedmoro ljudi. Načelnik Topličkog sreza je ubijen u bombaškom napadu u Prokuplju 3. avgusta, a načelnik i podnačelnik sreza Mačvanskog ubijeni su 7. avgusta u Bogatiću. Dana 3. avgusta u Mionici, a 10. avgusta u Stragarima ubijeni su i žandarmi koji su bili zarobljeni u prethodnim akcijama. Samo dan kasnije, kod Svilajnca su nakon mučenja ubijeni žandarmerijski kapetan Rakić i narednik Vranješević. Prema policijskim izveštajima teror nad predstavnicima civilnih vlasti u zemlji je pojačan, pa je 7/8. avgusta „odveden“ predsednik opštine u Komaricama kod Kragujevca Blagoje Živojinović; kraj Preljine je 10/11. avgusta ubijen predsednik opštine Miodrag Perišić, a 11. avgusta u Radobuđi kod Arilja ubijen je predsednik opštine Boža Krdžić. Tokom 12. avgusta na teritoriji Srbije je registrovano više ubistava članova opštinskih uprava koja su počinili partizani: u Sokolu kraj Krupnja, u Plaskovcu kod Topole i Pakovraći kod Čačka. Istog dana, u napadu na rudnike u Ravnoj Reci i Senju, streljano je devet inženjera i zaposlenih radnika pod optužbom da su petokolonaši, mada je „kasnije utvrđeno da neki od njih nisu bili i da je učinjena neispravljiva greška“. U navedenom periodu u nekoliko navrata likvidirani su i šumari i železničari koje su partizani optužili za ometanje akcije.
U jednom proglasu KPJ iz avgusta 1941. godine prvi put je skiciran portret unutrašnjeg neprijatelja, čija je definicija obuhvatila šire kategorije građana: „Izdajica je onaj ko ma čime – radom, materijalom, hranom, novcem, porezom, kupovanjem ‘Novog vremena’, slušanjem laži preko radia itd. – pomaže okupatore i njihove najamnike.“
Neka od ubistava tokom avgusta i septembra izvršena su dosta surovo. Prema izveštajima vlasti iz Zaječara, 19. avgusta je u okolini Boljevca nađen „leš predsednika opštine Podgoračke Alekse Sretića, koga su 18. o. m. nepoznata naoružana lica bila odvela. Leš je izboden bajonetom i izvađeno mu je jedno oko.“ U Velikooraškom srezu prve žrtve su pale 1. septembra; trojicu seljaka iz Novog Sela i Markovca, optuženih da su pokušali da utiču na raspuštanje partizanske čete, komunisti su odveli preko Morave i ubili ih tek posle nekoliko dana mučenja. Njihova beživotna tela pronađena su unakažena, a sećanja porodica govore da su pre ubistva oni bili oslepljeni i kastrirani.
| „Ubijanje je funkcija rata i revolucije (…) Ko hoće rat i revoluciju mora pre toga u ideji, u sebi, biti rešen na ubijanje ljudi.“ |
Svirepe likvidacije protivnika partizanskog pokreta beleže i policijski izveštaji sa lica mesta. Tako je prilikom upada partizana u Arilje 22. avgusta registrovano da su žandarmerijske snage imale jednog poginulog i dva zarobljena, a da su te zarobljenike partizani mučili i potom dotukli mecima. U selu Stojniku kod Aranđelovca je u isto vreme seljak Milan Radenković „ubijen nožem“. O ubistvu dva poreznika kraj Grocke 26. avgusta sačuvan je i lekarski izveštaj, u kojem je precizno navedeno da su isti izbodeni noževima, da su im prethodno sečeni prsti i uši, slomljene vilice, a jednom od njih „oko izbijeno oštrim oruđem“. Istog dana stavljen je na muke, uz vađenje očiju, i apsolvent teologije Dobrivoje Nešković iz Grošnice. Posebno su se po zlu pročuli partizanski komandanti iz Tamnave Stevan Borota i Josif Majer. M. Belić je na osnovu memoarske građe partizanskih boraca rekonstruisao zatamnjeni deo biografije Borote i Majera: „Po pričanju Konstantnina Vujića, prvoborca iz Jasenice, Borota ‘nije postupao kako treba, nego je klao ljude’. Tako je jednom zatvorio Tošu Vitorovića iz Dupljaja i hteo je da ga ubije samo zato ‘što je bio bogat’.
Smrt predsednika opštine Divci Velisava Petrovića do danas je ostala kontroverzna tema. Njega zaista jesu likvidirali partizani 23. septembra 1941. godine, ali u primarnim izvorima nema podataka o načinu ubistva. J. Majer je nakon hapšenja izjavio da je njega ubio partizan „Župan“, za koga se znalo da je sklon da likvidacije vrši nožem.U crkvenoj knjizi umrlih u rubrici „uzrok smrti“ stoji samo „od komunista ubijen“.
Nekada je ubistvo neprijatelja bilo i svojevrsna inicijacija za prijem u KPJ i napredovanje u odredu, test revolucionarne doslednosti i čvrstine. Kako je kazao Rodoljub Čolaković, „trebalo ih je prekaliti kroz akcije kroz prolivenu krv svoju i tuđu koju će moći mirno da gledaju“. Poznat je dokument iz nešto poznijeg perioda (1944), gde sekretar Sreskog komiteta KPJ u Velikoj Plani izveštava OK Mladenovac o ubistvima političkih protivnika: „Na likvidaciji isprobavamo ljude, jer to je jedan od najboljih načina, koji stoji na raspoloženju. Njegova odlučnost, revolucionarnost, bezkomporomisnost, mržnja prema neprijatelju – izražava se tu najbolje. Ko ne može da ubije neprijatelja, taj teško i skoro nikako ne može biti komunista.“ Mnogi potonji partizanski komandanti stekli su samopouzdanje, ali i poverenje partije, kaleći se kroz ubistva „narodnih neprijatelja“. Nekima od narodnih heroja iz Srbije se upravo nepokolebljiva i čvrsta borba sa „reakcijom“ pripisuje kao jedna od glavnih zasluga za priznanje kojim su nagrađeni. Nedavno otkrivena fotografija likvidacije sumnjivih seljaka u oblasti Valjeva (verovatno nastala u Gunjacima 31. jula) među ličnostima koje ih sprovode na streljanje pokazuje i lik potonjeg partizanskog komandanta i narodnog heroja Stipana Steve Filipovića. I legendarni Miodrag Milovanović Lune, koji je napredovao do zamenika komandanta 2. proleterske brigade 1944. godine, svoj partijski i partizanski staž započeo je ubistvom „izdajnika Radovića“ u selu Potočanj kod Užica.
Mnogi su pred surovim zakonima gerile i dogmatskog partijskog rasuđivanja bili olako proglašeni za neprijatelje, što je posebno dolazilo do izražaja u odredima u kojima su komandovali nekadašnji španski borci i stari komunisti. Prema jednom izveštaju Milana Blagojevića Španca Glavnom štabu NOP odreda Srbije, njegov 1. šumadijski odred je za nepuna tri meseca (do 18. oktobra 1941. godine) likvidirao 22 „petokolonaša“. Među njima je bilo i stvarnih saradnika okupatora, ali i ljudi poput popisivača žita, seoskog lekara, upravnika pošte ili pak srodnika njihovih stvarnih neprijatelja. Tako su 6. novembra 1941. godine partizani ovog odreda u selu Blaznavi streljali i Kovinku, Radomira i Mirosavu Pantelić, samo zato što im se sin i brat kao žandarm borio u sastavu oružanih odreda generala Nedića.
Po oslobođenju gradova u zapadnoj Srbiji, partizanska represija se osetila u svakoj varoši koja je došla pod vlast ustanika. Po broju ubijenih posebno su odskakali Čačak i Užice, gde su stvorena i posebna odeljenja za borbu protiv pete kolone, kao neka preteča Ozne, pod rukovodstvom Aleksandra Rankovića. Čačanske „Novosti“ objavile su 15. oktobra i članak o važnosti borbe protiv unutrašnjeg neprijatelja: „Borba protiv izdajnika i petokolonaša postavlja se u isti red kao i borba protiv okupatora. Zla koja je narod pretrpeo izdajničkim radom petokolonaša su neizmerna zato i borba protiv njih mora biti nepomirljiva. (…) U svima oslobođenim mestima zavode se narodni sudovi za petokolonaše. Ti sudovi znaće da pruže zadovoljenje narodu, a, što je i najglavnije, svojom beskompromisnom borbom u istrebljivanju pete kolone pomoći će i olakšati narodno-oslobodilačku borbu. Milost znači izdaju!“
„Još uvek je bilo u partiji neodvažnosti i sporosti u ubijanju špijuna i saradnika okupatora. Kako smo mi vođe mogli biti kolebljivi i nedosledni, a istovremeno kritikovati i kažnjavati svoje podređene? Ubijanje je funkcija rata i revolucije. (…) Ko hoće rat i revoluciju mora pre toga u ideji, u sebi, biti rešen na ubijanje ljudi, na pogubljenje svojih sunarodnika, pa i prijatelja i bratstvenika“, prisećao se kasnije tih dana jedan komandanata revolucionarne vojske, Milovan Đilas.
Prema sećanju Krcunovog saradnika iz prve ratne godine, Vidana Mićića, Ranković im je u oktobru 1941. godine dao i uputstva o postupku sa uhapšenima i osuđenima na smrt: „Ne sme biti nikakvog batinanja i iživljavanja, samo metak u potiljak. Nema rafalne paljbe. Skinite vrednu odeću sa njih i predajte u magacin. Dovodite ih do tranšeje i tu ih likvidirajte jednog po jednog.“ Kada su započele i prve likvidacije u Krčagovu, Vidan Mićić je postao jedan od dželata: „Likvidacija osuđenih na smrt pripala je meni. Krcun me je odabrao. Zavoleo sam taj posao vremenom i radio sam ga s voljom“.
Hapšenja u Užicu su započela istog dana kada je grad oslobođen. Likvidacije su započele 7. oktobra, kada je streljano osam građana, ranijih predstavnika okružnih i mesnih vlasti. U saopštenju povodom njihove osude, nove vlasti su izašle sa zaključkom: „Mi nećemo stati na pola puta, kaznićemo sve one koji su ranije, ili koji danas svojim radom služe neprijatelju!“. Usledile su likvidacije i u Bajinoj Bašti i Arilju. Tokom oktobra i novembra izvršeno je još nekoliko streljanja u Užicu, od čega je najmasovnije zabeleženo neposredno pred pad „Užičke republike“, verovatno u noći 28/29. novembra. Te večeri je na Kapetanovini bilo streljano više od 40 osoba, među kojima i novinar Živojin Pavlović i slikar Mihailo Milovanović.
| „Na likvidaciji isprobavamo ljude… Ko ne može da ubije neprijatelja, taj teško i skoro nikako ne može biti komunista.“ |
Procene publicista početkom 1990-ih, kada je tema revolucionarnog terora tek počela da se otvara u srpskoj javnosti, bile su zasnovane na usmenim kazivanjima ljudi, koji o tajnim noćnim likvidacijama nisu mogli da daju preciznije podatke. One su govorile o više stotina, čak i o 800 ubijenih civila u Užicu tokom oktobra i novembra 1941. godine. Novija istraživanja govore o dosta nižim brojkama: po našoj proceni u Užicu i okolini (Arilje, Požega, Kosjerić, Bajina Bašta) od partizanskih snaga ubijeno je u jesen 1941. godine oko 80–100 civila.
Slična atmosfera tokom novembra 1941. godine vladala je i u Čačku. Štampa Nedićeve vlade prenosila je vesti o više desetina obezglavljenih leševa pronađenih u podrumima partizanskih zatvora.O njima govori i više nezavisnih izvora. Precizni i upućeni nemački obaveštajci iz Čačka naveli su podatak u jednom svom novembarskom izveštaju da je u Užicu i Čačku došlo do „klanja srpskih nacionalista“. Prvi izveštaji organa Specijalne policije iz Čačka nakon pacifikovanja ustaničke zone govore o tome da se „posle begstva komunista iz Čačka, našlo 46 leševa strahovito unakaženih sa isečenim glavama, izvađenim očima, kao i odsečenim drugim delovima tela“. U istom dokumentu naveden je poimenični spisak od 35 žrtava, dok su ostali bili neidentifikovani. Procenjivalo se da će se kraj Morave naći još kolektivnih grobnica, a broj ubijenih je prema ovom izvoru iznosio i do 150 osoba. I kapetan Predrag Raković, komandant čačanskih ravnogoraca, govori u jednom izveštaju da su na dan 14. novembra 1941. godine čačanski partizani maljem ubili 17 zarobljenih pripadnika vojno-četničkih odreda.
Čačanski istoričari Goran Davidović i Miloš Timotijević objavili su poimenični spisak žrtava rata, od čega su registrovali 26 civila i zarobljenika ubijenih od partizana na području Čačka tokom novembra 1941. godine, uz ogradu da spisak nije konačan i da u njega nisu uneta lica koja pre rata nisu imala prebivalište u gradu. Sravnjivanje podataka iz njihovog i prvog spiska Specijalne policije govori da je broj žrtava nešto veći i, po našoj proceni, on u Čačku u navedenom periodu iznosi između 30 i 50 ubijenih. Zločini su zabeleženi i van žarišta ustanka i „Užičke republike“, u gotovo svakom srezu u Srbiji.
Istoričar Milan Radanović je utvrdio da su u izveštajima komesarijata i ministarstva unutrašnjih poslova Nedićeve vlade za 1941. godinu navedeni poimenični podaci za ukupno 852 osobe čiju su smrt ili nestanak skrivile partizanske jedinice. Od tog broja, njih 63 ubijeni su kao ratni zarobljenici, pretežno pripadnici žandarmerije. Ubijeno je i 40 žena. Po Radanovićevoj analizi, partizanski odredi su u Srbiji 1941. godine počinili 24 masovna ubistva.Međutim, spisak ubijenih Nedićeve vlade se ne može smatrati i konačnim, zbog određenih nedostataka koje poseduje – prvenstveno usled nepreciznih i nepotpunih podataka i ažuriranih spiskova sa terena. Ipak, on nam pruža polaznu osnovu za zaključak da su u dve faze revolucionarnog terora (u leto i u jesen) tokom prve ratne godine komunisti mimo borbe likvidirali oko 800–1.000 civila i ratnih zarobljenika.
Preuzeto sa : Stela Polare
Autor : Nemanja Dević
