F. M. Dostojevski kao mislilac, filozof i bogoslov…
Pre dve godine navršilo se dva veka od rođenja jednog od najvažnijih pisaca svetske književnosti Fjodora Mihailoviča Dostojevskog. Prošle godine, takođe, navršilo se 150 godina od objavljivanja njegovog čuvenog romana Zli dusi, ali i jedan vek od isplovljavanja čuvenog „filozofskog broda”, kojim su komunističku Rusiju napustili Sergej Bulgakov, Lav Karsavin, Nikolaj Loski, Semjon Frank, Ivan Iljin i još blizu 160 intelektualaca, najviše profesora humanističkih nauka, ali i inženjera i lekara. Svi ovi jubileji dolaze u sećanje kada se čitalac susretne sa obimnim zbornikom pomalo dugačkog, ali jasno određenog naslova: Fjodor Mihailovič Dostojevski kao mislilac, filozof i bogoslov. Zbornik je priredio i uz pomoć brojnih dobrotvora objavio Dobrilo Aranitović, dobri duh srpske bibliografije i neumorni prevodilac s ruskog. Među koricama ove knjige sabrano je 25 prevoda pažljivo odabranih tekstova o Dostojevskom, koji dopunjavaju, ali i u određenoj meri menjaju sliku koju su srpski čitaoci mogli da steknu o velikom piscu i njegovoj matičnoj kulturi.
Knjiga se sastoji od tri dela. Prvi čine filozofski i književno-teorijski radovi nastajali u dugom luku 20. veka, počev od Lava Šestova, preko ruskih emigrantskih filozofa (Boris Višeslavcev, Nikolaj Berđajev, Fjodor Stepun i dr.) pa sve do i dalje aktivnih autora, među kojima je najznačajniji Vladimir Kantor. Drugi, veoma dragocen deo, čine bibliografija prevoda na teritoriji bivše Jugoslavije od 1901. do 2021. dela ili odlomaka iz širih radova Fjodora Mihailoviča koji imaju filozofski, publicistički ili bogoslovski značaj, bibliografija radova o Dostojevskom kao misliocu, filozofu i bogoslovu, kao i misli iz Dnevnika pisca (1860–1881). U celosti je priložen i proročki (u političkom smislu) esej Dostojevskog „Nešto strogo lično o Slovenima što sam davno hteo da kažem”, u kojem je autor Zločina i kazne gotovo u potpunosti prepoznao razvoj odnosa Južnih Slovena prema Zapadu i Rusiji u godinama nakon konačnog oslobođenja od viševekovne turske okupacije. Konačno, u trećem delu objavljene su recenzije prof. dr Jovice Trkulje, dr Vladimira Dimitrijevića i Nebojše Kovačevića o samoj knjizi i njenom značaju.
Tekstovi sabrani u prvom delu knjige već su bili publikovani u periodici ili pročitani na Trećem programu Radio Beograda. Međutim, njihova rasutost i relativno loša dostupnost zahtevali su da se nađu među koricama jedne knjige. Sabrani, oni nam omogućavaju da uvidimo šta se u razumevanju Dostojevskog, koje je u Srbiji i dalje određeno s jedne strane fundamentalnim tumačenjima Mihaila Bahtina, a s druge radovima ruskih religioznih filozofa i njihovih domaćih nastavljača (vladike Nikolaja Velimirovića i Ave Justina Popovića), ipak promenilo. Da li je savremenom čitaocu Dostojevski i dalje najvažniji kao tvorac čuvene ideje (i ideala) o svečoveku, toliko značajne našim međuratnim piscima i misliocima (od pomenutih svetitelja SPC, preko Stanislava Vinavera pa sve do Vladimira Dvornikovića) ili postoje i određeni tamni tonovi u ruskoj, pa i srpskoj prirodi, koje je Dostojevski uočio i literarno uprizorio, ali smo mi nekako bili slepi za njih?
U ruskoj kulturi se ovo pitanje reflektuje kroz odnos Oktobarske revolucije, posebno zločina koji su je obeležili, i dela velikog pisca. U srži tog problema leži pojam „ruske stihije”, odnosno mogućnosti ruskog čoveka da obuhvati ne samo najuzvišenije momente ljudske duhovnosti već i da oslobodi najniže porive u socijalnoj kataklizmi. Zbog toga i nije čudno što se u većini tekstova zbornika tumače najčešće dva romana Fjodora Mihailoviča – Zli dusi i Braća Karamazovi. Jer na pitanju odnosa ljudske prirode i socijalne destrukcije (ili konstrukcije) prelazi se danas već porozna granica između tumačenja i značaja književnosti u nacionalnoj kulturi i identitetu. U toj perspektivi, romani i dela Dostojevskog prestaju da budu tvorevine tzv. čiste književnosti (ako je ovaj pisac ikad i težio da ona to budu) i dobijaju određenu spoznajnu, odnosno filozofsku, psihološku ili bogoslovsku vrednost.
Za savremenog srpskog čitaoca posebno važan može da bude i odnos trenutka kada Dostojevski piše svoje glavne romane, i trenutka kada se takva pitanja o njemu postavljaju: to je iskustvo emigrantskih mislilaca o porazu one Rusije kojoj su pripadali, a koja je doživela brodolom u revoluciji, ali i iskustvo autora poput pomenutog Vladimira Karloviča Kantora, koji su doživeli i poraz crvene ideje i socijalni rasap tranzicije devedesetih, uz istovremeni preporod religiozne ruske misli. U tom kontekstu, kulturna potreba, ili bolje reći nužda koja stoji iza takvih pitanja slična je situaciji u kojoj je srpska kultura danas – u predvorju možda i najveće krize njenih temeljnih postulata. Zbog toga bi se moglo reći da su savremenom čitaocu dragoceniji tekstovi u kojima se razobručeno razaranje, karakteristično za građanski rat i rušenje jednog viševekovnog sistema, pronalazi u mogućnostima ruskog karaktera, nego u teorijama Ivana Karamazova, ili protagonista Zlih duha. Tako Boris Višeslavcev piše da je upravo „ruska stihija” nepojamna i strancu nerazumljiva „suština ruske duše, ruskog karaktera, ruske sudbine, čak i ruske prirode”. Koliko je ovo daleko od danas i dalje popularne libertarijanske teze o racionalnosti čovekovih izbora, a istovremeno blisko određenjima ruske revolucije koje su još 1920-ih godina dali Stanislav Vinaver ili Dragiša Vasić? Međutim, ako ova stihijnost i neograničenost rusku kulturu u dubljem smislu razlikuje od zapadnoevropskog ideala, nije li onda Dostojevski kazao i nešto drugo u svojim delima, a što se ne odnosi samo na nihilističku pripremu socijalizma u 20. veku?
Upravo ka takvoj vrsti sinteze idu radovi Vladimira Kantora, koji u tekstu „’Karamazovština’ kao simbol ruske stihije” ukazuje na tradiciju u razumevanju ovog karakterološkog pojma i, oslanjajući se na radove Borisa Višeslavceva, pokazuje duboke korene ove pojave. Ona ne samo da proizvodi bitnu razliku u odnosu na racionalni i odmereni zapadnoevropski kulturni tip već i u odnosu na klasične predstave o dobrom i pitomom ruskom čoveku. U njegovim dubokim arhetipskim slojevima koji su ostajali „ispod radara” drugih pisaca, slovenofila najviše, može da se krije i klica čistog zla. Otuda Kantor s pravom ističe da su junaci Fjodora Mihailoviča „bili svojevrsna negacija i opovrgavanje prethodnih tipova ruske klasike”, jer, rečima samog pisca, „Izvesni veoma dobri ljudi mogu nekako odjednom da postanu mrski izgrednici i zločinci – neka samo upadnu u taj vihor, u taj sudbinski vrtlog grčevitog i trenutnog samoodricanja, koji je tako svojstven ruskom nacionalnom karakteru u pojedinim trenucima njegovog života.” Nije li Revolucija bila takav jedan trenutak?
(Foto: Nova)
Boris Višeslavcev bi svakako potvrdno odgovorio, i to pozivajući se na veoma interesantnu bilinu „Ilja Muromec u svađi s Vladimirom”, rusku narodnu epsku pesmu koju je objavio i za Srbe značajni A. Giljferding. U toj pesmi Višeslavcev je video predskazanje revolucije. Evo njenog kratkog sadržaja: „Knez Vladimir je sazvao na ’svečanu gozbu’ sve junake, ali nije pozvao samo ’seljačkog sina’ Ilju Muromeca, prvog ruskog junaka.” Junak se uvredio, ali žestina njegovog odgovora kao da je usmerena i prema velikom knezu i prema Bogu samom. On je došao u Kijev, „I do Božjih crkvi došetao / Pa salomi krste po crkvama / I kubeta zlatna izbušio.” A nakon toga pozvao je pijance iz kijevskih krčmi da zlatne kupole utope u vinu. Kantor poentira da je „skoro kao bukvalna repriza” ovog pokliča Ilje Muromeca odjeknuo „Lenjinov poziv u Oktobarskoj revoluciji: ’Pljačkaj opljačkano!’”
Koliko je blizak ovaj opis razobručene junačnosti, kao arhetipa ruske duše, beslovesnom epskom čoveku koji nije istinski ohristovljen, a koga je u dubinama srpske kulture otkrio, tumačeći Njegoša, Žarko Vidović? Ove paralele nedvosmisleno pokazuju na postojanje nedovoljno osvetljenih veza između komunističke revolucije kod nas i dinarskog epskog mentaliteta.
Slična pitanja savremeni čitalac mogao bi da postavi i čitajući tekst Vladimira Kantora o Zlim dusima, pod nazivom: „Karneval i zloduhost”. U njemu ruski istoričar i teoretičar književnosti postavlja tezu da je ključni trenutak ovog romana karnevalski bal – kada se doslovno razobručavaju sve društvene i kulturne norme, što se vrhuni u zločinima koji dobijaju potom i svoje ideološko, odnosno nihilističko opravdanje. U tom smislu, kao narativno uobličeno upozorenje o opasnosti svakodnevnog karnevala kao životnog ideala, šta na tu temu može reći savremeni srpski ili drugi pravoslavni čitalac, u svetu koji živi posledice seksualne revolucije iz 1968. godine? Jer razobručeni vitalizam ruskog karnevala nije fešta u Rio de Žaneiru već pobuna starog paganskog čoveka protiv tanke glazure hrišćanstva. Zli dusi, otuda, nisu samo nihilistički revolucionari nego i u biblijskom smislu demoni kao bogovi stare vere, ističe Kantor. Ne korespondira li ovaj literarni uvid sa upozorenjima o. Serafima Rouza o njuejdž religiji, ali i niza savremenih mislilaca o neprimetnoj ali rastućoj repaganizaciji posthrišćanskog sveta?
U slutnji saznanja o svetu koje čitalac dobija susretom s drugačijim i sveobuhvatnijim tumačenjem Dostojevskog ogleda se i veličina klasika koji u savremenom svetu ima dvostruku barijeru ispred sebe: političku, zbog rata u Ukrajini, i ideološku, zbog prodora „voukizma“ u studije književnosti. Međutim, zbornici poput ovog kao da imaju funkciju ogledala iz čuvenog romana Oskara Vajlda Slika Dorijana Greja. Čitajući ih, savremeni čovek skida zastor i suočava se sa slutnjom koju je duboko u sebi potisnuo: da je spoljašnja obrazina večite modernosti plaćena nečim strašnim i zloslutnim što neminovno mora doći na naplatu.
Nikola Marinković
Izvor: Pečat
