Zahvaljujući porodici počivšeg akademika Nika S. Martinovića, Žurnal će svoje čitaoce upoznati, ili podsjetiti, na značaj „Cetinjskog ljetopisa“. U nedjeljnim izdanjima našeg portala, počevši od ove sedmice, donosimo dijelove uvoda u taj kulturni spomenik i istorijski izvor prvog reda, objavljen na Cetinju 1962. godine trudom Nika S. Martinovića.
Piše: Niko S. Martinović
„Cetinjski ljetopis“ je poznat u našoj istoriografiji. Koristili su ga mnogi istoričari, pored ostalih, i Vasilije Petrović–Njegoš, Petar I Petrović–Njegoš, Dimitrije Milaković, Franjo Miklošić, Pavle Apolonović Rovinski, Marko Dragović, Ilarion Ruvarac, Lazo Tomanović, Dušan Vuksan i dr. On ima mnogostruku naučnu važnost. Pravnici ga mogu najviše koristiti. U njemu je sačuvana pravna terminologija posljednjih ostataka stare Zetske države i, naročito, pomeni staleža koji su u vremenu Crnojevića živjeli na području stare Crne Gore (vlastela, kefalije, vlasi, kmeti, rvavlasi). Dokumenti iz perioda Crnojevića, a neki i iz kasnijeg vremena, pružaju građu za proučavanje baštinskog prava (baštine, kmetije). Sačuvani su ostaci pravnih institucija starog srpskog prava (kuća, bratstvo, pleme, zbor). Ima građe i za staro stvarno i obligaciono pravo, po nešto iz nasljednog i porodičnog (zakup, svojina, ujam, dioba kuće, testamenat, dar). Sačuvani su ostaci pravnih simbola (presijecanje dinara), procesnog prava (zakletva, izvođenje dokaza). Jedan dokumenat iz vremena Ivana Crnojevića („Sud Carski i patrijaršiski“) je kodifikovao krivično pravo zaštite baštinske svojine. S obzirom na obilje zabilježenih toponima, ovaj ljetopis je sačuvao gotovo sve važnije nazive mjesta od Hota i Zete do granica stare Crne Gore i Boke Kotorske. Ti toponimi sadrže ostatke pravnih ustanova državnog poretka (Zborište, Mirac), stare slovenske mitologije (Troglav, Mramori, Gomilice) i etnografske građe (Vignjište, Kovačev do).
„Cetinjski ljetopis“ je karakterističan dokumenat, za istoričara, po tome što, pored notiranja nekoliko događaja, od početka do kraja odražava duh nemanjićke države i nastoji da tu tradiciju sačuva. To potvrđuje činjenicu da je Crnojevića država bila posljednji ostatak stare srpske države, koja je sačuvala i njen simbol (dvoglavi orao), koji se i do danas sačuvao na oltaru Cetinjskog manastira.
„Cetinjski ljetopis“ pruža značajnu građu i našoj istoriji književnosti. On je, na prvom mjestu, interesantan kao rod književnog stvaranja. U njemu je sačuvan srbizirani izvod Berlecijevog djela „Skender-beg“. On pruža dva nova podatka o književnom radu Vasilija Petrovića–Njegoša. Poznato je da je Vasilije Petrović–Njegoš napisao i objavio u Moskvi 1754. godine „Istoriju Crne Gore“. Ta istorija ima podataka interesantnih za istoričara, iako joj je glavna namjena bila da zainteresuje Rusiju za malu nezaštićenu Crnu Goru, koja je ratovala na poziv Rusije i po svojoj inicijativi, protiv Turaka, i borila se protiv papske unije. Pored toga, u „Ljetopisu“ je prepisan i drugi dokumenat, iako manji, sličan „Istoriji Crne Gore“, upućen 1744. godine Senatu u Veneciji, koji takođe rekapitulira istoriju Crne Gore kroz ratove koje je Crna Gora vodila sa Turcima, a koji su koristili Mletačkoj državi. Ovaj dokumenat u Ljetopisu ima oko 16 strana, formata 32 x 21,5 cm. Cilj mu je bio da ublaži osornost i nesnosnost pograničnog mletačkog komesara u Kotoru, Nikole Bolce, prema Crnoj Gori. Ovaj rad, pisan rukom, Vasilija Petrovića, nosi naslov „Knjiga za Crnogorce predata u Senat mletački“. Iako je ovo jedna vrsta diplomatskog akta, može se smatrati, kao i „Istorija Crne Gore“, književnim sastavom Vasilija Petrovića–Njegoša. Pored toga, u „Ljetopisu“ se nalaze i tri pjesme karakteristične za duh vremena i političke intencije Crne Gore u doba Vasilija Petrovića (koje ćemo niže navesti). One su pisane rukom vladike Vasilija Petrovića. Ne može se utvrditi da li ih je on napisao ili samo zabilježio, ali je taj podatak takođe važan za literarni lik Vasilija Petrovića–Njegoša.
Filolog će u „Ljetopisu“, naći lijepu građu za istoriju jezika. Pada u oči, pored ostalog, da ljetopisac skoro sto godina prije Vuka Karadžića koji je, zvanično, uveo slovo h u srpski književni jezik, upotrebljava to slovo i u riječima koje nijesu turskog porijekla, što znači da je ono živjelo u narodnom jeziku (Humci, huliti, hrbat).
Istoričaru narodne književnosti, i geografu, „Ljetopis“ pruža podatke da je na Cetinju u doba Crnojevića postojala rječica Cetinja, koja se pominje u pjesmi „Ženidba Maksima Crnojevića“ i drugim narodnim pjesmama. U dokumentima iz vremena Crnojevića, koji se navode u „Ljetopisu“, pominju se potok koji protiče kroz Cetinje i most na tom potoku.
Najzad „Ljetopis“ će biti zanimljiv i agronomu i privrednom istoričaru. U njegovim dokumentima se pominju vinogradi na Cetinju, a 1638. godine i konoplja i kupus, što znači da je to u to doba gajeno.
Smatrali smo, zbog već istaknutog značaja „Cetinjskog ljetopisa“, da će fototipsko objavljivanje ovog dokumenta biti korisno za nauku. Zato smo odlučili da ga izdamo u cjelini.
Izvor: Cetinjski ljetopis, Cetinje, 1962, str. 3-4.
