Izlaganje mitropolita Amfilohija na predstavljanju knjige „Sedam Njegoševih sahrana – ka Njegoševom konačnom počivalištu“ u Maloj sali zadužbine Ilije Kolarca, 29. oktobra 2013. g.
Njegošev stih iz „Gorskog vijenca”: „vrag đavolu dođe u svatove” najadekvatnija je misao da se ukleše na mauzolej na Lovćenu, jer se odnosi na sve ono što se događalo sa Njegošem od vremena njegovog upokojenja 1851. g.
Ispričaću vam jedan događaj vezan za moga oca Ćira Radisavljevog i jednog moga rođaka, ondašnjeg mladog arhitekte koji je bio u preduzeću koje je rušilo crkvu na Lovćenu i koje je gradilo mauzolej. Došao taj mladi Radović kod moga oca pa ga on pita: „Rašo, šta radiš, gdje si?“ „Pa, eto“, kaže, „striko, radimo na Lovćenu, podižemo mauzolej“. „Nije, ni dâ Bog Rašo, da ti u tome učestvuješ?“ Kaže: „Jeste, striko, ja tamo učestvujem. Kad se završi mauzolej vidjećeš da je to velika stvar i veliki događaj. Uzeću ja tebe u kola pa ću te odvesti na Lovćen, da vidiš šta je urađeno“. Kaže on njemu: „Rašo, hoću, ali pod jednim uslovom – kad se popenjem na Lovćen da se udarim rukama u prsi pa zalelečem: ’Lele mene za tobom, Crna Goro, od sad pa zadovijek’. Drugačije se na Lovćen popeti neću“. A ovaj mu reče: „E, striko, ja te onda neću voditi na Lovćen“.
Moram da vam priznam da sam se sve do prošle godine držao tog načela moga pokojnog oca. Dolazio sam na Ivanova korita, već od ’91. godine, držao pomene Petru II Petroviću Njegošu na ostacima njegove kapele, i za Preobraženje sam uvijek na Ivanova korita išao. Ali nikako nije mi išla noga prema Lovćenu, na koji sam se popeo prije toga prvi i poslednji put 1961. godine, u vrijeme ustoličenja blaženog spomena mitropolita Danila Dajkovića – velikog branitelja svetinje lovćenske, koji se sa tom ranom i upokojio u 94. godini. Taj Lovćen, koji sam onda doživio: sa onom čudesnom crkvicom, sa onom ljepotom lovćenske planine, sa onom travom, onim biljem, a da ne govorim o vidikovcu odakle se vide obadva svijeta – koji je, ne slučajno, izabrao Petar II Petrović Njegoš da se na njega popenje i da vjekuje na toj planini – bio je u meni i ostao u meni kao vertikala moga bića, moga odnosa ne samo prema Svetome Petru II Petroviću Njegošu nego i prema sveukupnom doživljaju nas kao naroda, naše Crkve, i našeg istorijskog opredjeljenja.
To opredjeljenje nije naše nego je na neki način određeno onim što je vizantijski car Teodosije Veliki u IV vijeku uradio, postavivši granice Istoka i Zapada. Granice oko kojih se preklapa naša sudbina, naše istorijsko biće, naše duhovno biće od tada pa do dana današnjega. Obilježavanje 1700-godišnjice Milanskog edikta negdje je na toj liniji, s obzirom na ono što je učinio veliki car Konstantin, koji je premjestio prestonicu Rimskoga carstva iz paganskog cezarevsko-imperijalnog osvajačkog Rima u malo mjestašce na Bosforu, spojivši time Evropu i Aziju i utemeljivši jednu novu hrišćansku civilizaciju i kulturu, hrišćansku državu–Istočno romejsko carstvo. Ovo je carstvo trajalo duže nego bilo koje drugo carstvo u istoriji Istoka i Zapada – hiljadu godina od 324. do 1453. godine, a ja bih rekao možda i malo dalje, do 1917, 1918. godine, kada je poslednji hrišćanski car nosilac konstantinovske ideje i doživljaja svijeta i čovjeka i ljudske istorije ubijen u Ipatijevskom dvoru u Ekaterinburgu, zajedno sa svojom ženom i svoje četvoro djece, i sa svojim nasljednikom Aleksejem. Ne samo ubijen nego i poslije toga spaljen u Ganjinoj jami, gdje je danas niklo sedam hramova za spomen sedam tih zaklanih jaganjaca u Ekaterinburgu
Rimska ideja, o kojoj tako genijalno i duboko prozorljivo piše Dostojevski, danas ponovo gospodari sudbinama ne samo Evrope nego i sudbinama savremenog svijeta. Nije slučajno da je prije nekog vremena američki predsjednik – Klinton je tada bio na vlasti – bio pozvan u Evropu, u Ahen, gdje je sahranjen Karlo Veliki, da bi primio odlikovanje Karla Velikog. Tom je prilikom rekao: „Za ovu Evropu i za ovaj svijet se mi borimo“. U duhu te Evrope i toga svijeta i u duhu te rimske ideje se razvija danas ono što nazivamo novim poretkom ili mondijalizmom, ili ne znam kako još da ga nazovemo. Novi poredak koji liči na mijenjanje haljina i mode. Prastari poredak koji nimalo nije nov, samo mijenja svoje haljine – od vremena Julija Cezara do vremena Klintona, Buša i Blera; preko Inkvizicije i Francuske revolucije do boljševizma, koji je primjenjen na našim kostima, kao što se i novi današnji poredak primjenjuje na nama. To nije proizvod ovoga tla i ovdašnjeg istorijskog opredjeljenja, nego je unijeto preko Lenjina u ondašnju carsku Rusiju i urodilo plodovima kojima je urodilo. I fašizam i nacizam su plodovi tog i takvog poretka, te i takve rimske, imperijalne, osvajačke, tiranske ideje. A tirjanstvu stati nogom za vrat… to je ljudska dužnost najsvetija!
Njegoš je tako duboko, kao rijetko ko na ovim prostorima i u Evropi, doživio sukob demonskog i božanskog, sukob zla i dobra, pravde i nepravde, slobode i tirjanstva. Sve je to u kostima doživio taj mladi Lovćenski tajnovidac. I sve što je napisao i što je ostavio iza sebe, do posljednjeg tog svog čina penjanja na Lovćen, sve je to u stvari u duhu njegovog dubljeg viđenja ljudske sudbine: Čovjek izgnat za vrata čudestvah, on sam sobom čudo sočinjava. Niko, pa ni od velikih evropskih pisaca, filosofa, bogoslova, nije tako duboko – sve sam uvjereniji u to što se više vraćam „Luči mikrokozma“, „Gorskom vijencu“, Pismima Petra II Petrovića Njegoša, njegovoj Bilježnici – zagrizao u korijen ljudske sudbine. Ne samo u „Luči mikrokozma“, koja je ogledalo zemaljske i kosmičke drame, nego je sve ono što je bio, što je rekao, što je ostavio Njegoš utemeljeno ne prosto na znanju i na doživljaju našem uobičajenom ljudskom, zasnovanom na ličnom iskustvu i na iskustvu drugih, nego je zasnovano na egzistencijalnom viđenju tajne, na bogoviđenju, viđenju čovjeka: Što je čovjek, a mora bit čovjek! Tvarca jedna te je zemlja vara, a za njega vidi nije zemlja.
Nađite mi kod Dantea, kod Šekspira, ako hoćete i kod Dostojevskog, ili kod nekog od najpoznatijih evropskih filosofa: kod Kanta, Šelinga ili Hegela, i bilo koga drugoga, nađite mi samo jednu takvu rečenicu. Lovćenski tajnovidac je van serije, to nema nikakve sumnje. Ja bih rekao: van serije i među svetiteljima ovog naroda, to će vrijeme da pokaže. Nesumnjivo, veliki je Sveti Sava, veliki je Sveti vladika Nikolaj, međutim – Njegoš je nešto vanserijsko. Ne samo kao znalac tajni, kao znalac čovjeka i svijeta, „svesvetija“, nego kao neko koji je sve vidio, kome je sve bilo otkriveno, javljeno i ništa nije imalo da mu se pridoda ili da mu se oduzme.
Nastaviće se…
