Sanja Savić Milosavljević: Teferič na Slaviji, „Bedem knjige“, 2022
Troje pripovedača romana Teferič na Slaviji pripovedaju istu priču, ali doživljenu na tri različita načina. Posleratna, tranziciona slika srpskih delova Bosne i Hercegovine iskrsava u ovom romanu iz vizure dvojice mladih ljudi koji su tokom rata bili deca, a koji u novostečenom miru, s puno nacionalnih i ličnih trauma treba da započnu svoj odrasli život. Jednaka osujećenost i nesnađenost u trasiranju sopstvenog života svojstvena je i trećem liku, iako ta junakinja dolazi iz, makar spolja, sređenog sveta Beograda. Autorku ovog romana u vezi sa ovo troje junaka zanimaju duhovne perspektive njihovog razvoja i pronalaženja smisla.
Lik monaha Danila, koji povezuje drugo dvoje junaka, skopčan je s pričom o iskušenju i grehu. Istovremeno, on je i tragički junak. Uzroci ili poreklo njegove tragičke predisponiranosti leže u porodičnim i širokim socijalno-političkim okolnostima. Kada u središnjem delu romana autorka konačno i ovom liku da pripovedačku palicu, izdvaja se glas koji ima hrišćansku smirenost, pobožnu skromnost i samosvest o nesnađenosti u svetovnim okvirima. Iskušenja koja prate Danila u njegovom monaškom samopregoru uslovljena su nedovoljno čvrstim emocionalnim utemeljenjem u najranijim dečačkim danima. Motiv ostavljenog deteta i roditelja koji odlaze u gastarbajterski život u Nemačkoj posle rata je donekle epizodan, ali formativan za junaka. Upravo ova životna okolnost, koja se pretvorila u kontinuirano odbacivanje od roditelja i glad za njihovom ljubavlju i podrškom, u najvećoj meri je uslovila njegov tragični završetak života, a ne čin grešne ljubavi, razmonašenja i raskid s Bogom, kako se u njegovom okruženju moglo protumačiti. Gubitak uporišta u roditeljskom domu određujući je i za drugo dvoje junaka. Slikarka Jelena, koja prelazi put od razmažene beogradske devojke sklone delinkventskim ispadima, preko rastrzane mlade osobe između razvedenih roditelja, do akademske slikarke usmerene na religijsko slikarstvo, a na samom kraju i monahinje, emanacija je, s jedne strane ženskog iskušenja i prvog greha, a s druge strane, i sama je tragička figura.
Put iskajavanja grehova prolazi i treći junak Petar, koji radeći fizičke poslove u manastiru Dobrotić, nastoji da izađe na ispravan put nakon odležanog zatvora zbog sitnog kriminala u koji se, kao mladić bez perspektive, upleo. Kako su njegov unutrašnji nemir i krivica mnogo ličnije prirode – jer je u svađi prebio oca, tako je i put iskajavanja i duhovnog smirenja kod njega mnogo duži.
Specifičan socijalni kontekst koji utiče na sudbinsko određenje svakog od troje junaka, autorka romana vrlo plastično predstavlja njihovim govorom i perspektivom pripovedanja. Jelenin razvoj i promena se, tako, mogu pratiti kroz njen glas, koji je u početku pun beogradskog slenga, psovki i svojevrsne površnosti. Kako se menjaju okolnosti njenog života i kako taj život dobija sve veći teret – onda kada navede monaha na greh i započne život s njim u Višegradu, tako i njen glas, mada još uvek nije lišen slenga, postaje odmereniji, pogled ozbiljniji i odgovorniji. Konačna transformacija njenog govora u romanu događa se s činom zamonašenja, kada i njena vizura sveta, svog života i grehova postaje zaokružena u duhovnom smislu.
Petrov govor, s druge strane, možda i najživlje i najsočnije ostvaruje i njegovu psihološku karakterizaciju i socijalni portret jedne sredine – malih seosko-gradskih sredina u Bosni i Hercegovini i kontekst srpskih Bosanaca doseljenih u Beograd.
Fantazmagorična vizija teferiča na Slaviji koja se Petru javlja u završnici romana, posledica je celoživotne težnje da se postigne duhovni sklad. Scena teferiča koja ima karnevalske osobine sveopšteg spajanja, radosti i pomirenja i spoljne atribute vašarskog veselja i svadbe, izraz je junakove duše koja želi potvrdu da su dugovi namireni a gresi oprošteni. Time što se to fantazmagorično slavlje i sveopšte pomirenje – roditelja i dece, supružnika, prijatelja – odigrava baš na Slaviji, najvećem trgu na Balkanu, u koji se uliva veliki splet ulica da bi se nakon ulivanja pretvorile u kružno kretanje, Petrova vizija odražava ideju sveopšte duhovne mezalijanse kao vida pomirenja i smirenja.
Premda iza sebe ima već nekoliko romana i zbirki priča, Sanja Savić Milosavljević (1988) izdvaja se, posebno ovim najnovijim romanom, kao koloritan pripovedač, s glasom i tematskim preokupacijama bitno različitim od dominantnog generacijskog, milenijalskog pripovednog kursa savremene proze. Dramski i tragički potencijal ove priče i odgovorno i slojevito duhovno i psihološko traganje po junacima izdvaja njenu prozu iz generacijskih klišea i daje joj dublju duhovnu dimenziju.
Izvor: Nataša Anđelković/pecat.co.rs
