Po starom Crkvenom predanju, drugi dan nakon slave hrama, u Crkvi Sv.Đorđa pod Goricom, služena je Sveta Liturgija i pomen – dobrotvorima, ktitorima, priložnicima, ukrasiteljima, sveštenoslužiteljima hrama pod Goricom, kao i svima onima koji su sahranjeni na starom groblju oko Crkve Sv. Đorđa i svima onima koji su postradali u višestrukim bombardovanjima Podgorice. Svetom Liturgijom načalstvovao je protojerej-stavrofor Gojko Perović, arhijerejski namesnik podgoričko-kolašinski uz sasluženje protojereja-stavrofora Milete Kljajevića, dok su za pevnicom na Liturgijske vozglase odgovarali, starešina hrama, protojerej Mirčeta Šljivančanin, đakon Luka Pavićević i Milica Kaluđerović, pojac.
Nakon Liturgije izvršen je pomen dobrotvorima, sveštenoslužiteljima hrama Sv. Đorđa, čija imena su poznata, priložnicima – među kojima su pomenuti i Božidar Vuković – Podgoričanin, hadži Bogdan i Stefa Čađenović, velikih priložnika Crkve Sv. Đorđa, koji su ostavili u svom testamentu obavezu, da se nakon Đurđevdana pominju; takođe, pomenuti su i ukrasitelji hrama, među kojima su poznati ikonopisci – braća Đinovski, Teofil, Vasilije i Aleksandar, koji su veliki doprinos dali kulturi, razvoju ikonopisanja i uopšte kulturi Crne Gore – ukrašavajući mnogobrojne hramove (među kojima je urađen i ikonostas Crkve Sv. Đorđa), kao i preko sto ikonostasa koje su napravili, došavši iz Makedonije po pozivu tadašnjega Kralja i Gospodara Crne Gore, Nikole Petrovića, Njegoša.
Na starom groblju, kod Crkve Sv. Đorđa, pod Goricom, nad grobom braće Đinovski – slovo je održao, načalstvujući sveštenoslužitelj, prota Gojko Perović:
,, Upokoj Gospode duše usnulih sluga Tvojih, – sluge Božijega, Teofila, ovde sahranjenoga i braće njegove Aleksandra i Vasilija i učini im Vječiti spomen.!“
Ova naša braća – Teofil, Vasilije i Aleksandar i drugi nama možda neznani, koji su njima pomagali i njihova braća i sestre iz te porodice, koja nije bila samo porodica likovnih umjetnika, kao što smo mogli čuti prije neku noć, od naše braće istraživača i arheologa – to su bili ljudi koji su unapredili kulturni život u Crnoj Gori.
Znao je knjaz Nikola šta radi, kada je birao; na Cetinje su dolazili Laza Kostić, Simo Matavulj, Arhimandrit Nikifor Dučić, – takozvani izvanjci.
Nijesu se svi mogli roditi u Staroj Crnoj Gori, ali je Gospodar Crne Gore znao, da on iako je Gospodar jedne države, pripada mnogo širem duhovnom pojasu srpskoga naroda; svi ti ljudi koji su dolazili iz raznih krajeva pravoslavnih, dolazili su, da pomognu uspon i uzrast države Crne Gore i njenih institucija.
Ovi ljudi su potpuno sebe ugradili, pogledajte, sluga Gospodnji Teofil, nije živeo ni 50 godina a toliko je doprineo, donio koristi svojim darom od Boga danim, da i do dan danas mi se pred ikonama, ikonostasa crnogorskih hramova – molimo Bogu.
Preko stotinu hramova oni su ukrasili svojim umjetničkim darom.
Ovo kako sad izgleda njegov grob i ovo groblje – je ukupno stanje naše u kome smo se zatekli, ali ove nekolike akcije koje smo imali na čišćenju groblja, pokazuje – da smo eto, još živi, još mrdamo i ako Bog da, kad ukrasimo, i kad dovedemo u neko pristojno stanje ovo groblje – biće to odraz naših vaskrslih duša, jer se mi napajamo i pričešćujemo Živim Hristom, kao i na ovoj Svetoj Liturgiji.
Bog vas blagoslovio i da ostanemo u zajednici Vaskrsloga Gospoda u vjekove vjekova, Amin!“ – besedio je prota Gojko, nad grobom, ukrasitelja, ikonopisaca braće Đinovski.
Ovde ćemo se malo pobliže upoznati sa njihovom porodicom i radom na ukrašavanju hramova u Crnoj Gori, krajem 19.(v.).
PORODICA ĐINOVSKI
Podgorička porodica Đinovski, na prelazu iz XIX u XX vijek, bila je jedna od najznačajnijih porodica čiji su članovi kreirali društvani, umjetnički i gradski život u godinama nakon osnivanja Nove (Mirkove) Varoši na desnoj obali Ribnice, u Podgorici. Potomci učitelja Krsta Đinovskog iz Galičnika u zapadnoj Makedoniji, Panajot (1841.-1886.), Teofil (1846.-1894.), Vasilije (1848.-1924.) i Aleksandar (1851.-1894.) od svog oca su naučili i naslijedili umijeće obikovanja drveta i kamena i sklonost ka umjetničkom izrazu. Najvjerovatnije je porodica Đinovski morala da napusti rodni kraj, zbog krvne osvete i najprije se naseljavaju u Vranju. Najstariji brat Panajot ostaje u Vranju, dok ostala braća, na poziv Vladike Ilariona, dolaze u Podgoricu 1872. godine. Nastanjuju se u Balšićevoj ulici u Podgorici, na mjestu gdje se danas nalazi hotel „Hilton“, gdje su imali više kuća. Trojica braće su radila zajedno kao zajednička „tajfa“ preuzimajući na sebe sve poslove oko obnove i ukrašavanja unutrašnjosti sakralnih objekata. Istim entuzijazmom i predanošću su pristupali poslu oko velikih zadužbina kao i oko malih seoskih crkava.
Dugi period osmanskog ropstva ostavio je iza sebe pustoš i trebalo je na tek oslobođenim teritorijama obnoviti veliki broj crkava i ikonostasa. Broj oslikanih ikonostasa najbolje oslikava tadašnju aktivnost ikonopisaca i enormnu potrebu za zografskom produkcijom. Dok se u drugim, kulturno razvijenijim, krajevima ova umjetnost skoro gasi, na našem prostoru se zahvaljujući braći Đinovski produžava njegovanje zografske tradicije. Kao istaknuti majstori crkvenih zanata, Teofil i Vasilije otvaraju put novi, savremenijim shvatanjima ikonopisačke umjetnosti u Crnoj Gori.
Iz pisma koje je Vasilije uputio Mitrofanu Banu (koje nije sačuvano) saznajemo da je sa svojom braćom od 1864. do 1902. Godine – izradio 110 ikonostasa.
Na početku su sa Vasilijem radila oba brata, koristeći se po potrebi sa oba zanata, ikonopisom i duborezom, a nakon njihove smrti (1894.), sa njim je radio njegov srednji sin Milivoje (1883.-1921.) koji se za ikonopisca, školovao u Rusiji.
Dolazak braće Đinovski se podudara sa periodom preporoda i velikih i ambicioznih projekata crnogorskog Knjaza Nikole. Podaci kazuju da je za vrijeme njegove vladavine podignuto 163 novih crkava i da je obnovljeno 112, što je zahtijevalo dobro organizovanu ikonopisnu djelatnost. Braća Đinovski su u tome prednjačili i po kvalitetu i po kvantitetu dajući svestran doprinos na zadovoljsvo brojnih klijenata. Vješti u likovnom izrazu, podložni uticajima sredine i pokraj određenih nedoslednosti i nedostataka u koloritu i crtežu, braća Đinovski su imala veliki broj naručioca među kojima i neke od najuglednijih ličnosti: Mitropolite Ilariona Roganovića i Mitrofana Bana, ministra Iliju Plamenca, vojvodu Đura Martinovića, serdara Škrnja Kusovca itd. Njihov likovni izraz je bio izgrađen i nije zavisio od učmale i krute zografske tradicije već je pokazivao uticaje slikarskih shvatanja kasno-baroknog perioda.
Između ostalih, braća Đinovski su izradili i oslikali ikonostase u crkvama: Sv. Trojice u Donjem manastiru u Ostrogu, Sv. Đorđa u Podgorici, Rođenja Presvete Bogorodice na Cetinju, Sv. Đorđa u Meterizima, Sv. Nikole na Riječkom gradu, Sv. Save u Ćeklićima, Sv. Paraskeve u Njegušima, Sv. Đorđa u Gornjem Ceklinu, Sv. Dimitrija u Ljubotinju, Sv. Đorđa u Srpskoj itd.
Iako su poštovali osnovne ikonografske šeme i repertoar u slikanju ikonostasa koji je propisivala pravoslavna Crkva, braća Đinovski, se u slikanju ikona, nisu slijepo držala strogih i nepromjenjivih tradicionalnih shvatanja – i najvjerovatnije su se služili predloškama koje su se koristile na području Karlovačke mitropolije.
Među članovima ove porodice najveći uspjeh i najduži staž u slikanju oltarskih pregrada, imao je Vasilije Đinovski. Po kazivanju njegovog sina Ljubomira, Vasilije je crkveno slikarstvo učio u Rusiji. Pored svog iscrpljujućeg slikarskog rada, Vasilije je nalazio vremena i za druge kreativne aktivnosti, koje su doprinosile kultrnom životu Podgorice i Crne Gore. Režirao je predstavu „Boj na Kosovu“ a uradio je scenografiju za prvo izvođenje u Podgorici predstave „Balkanska carica“.
Za svoj pregalački i požrtvovani rad na ukrašavanju crnogorskih hramova, Vasilije Đinovski je od Njegovog veličanstva Kralja Nikole, odlikovan V-im stepenom Danilovog reda.
Starešina hrama, prota Mirčeta pozvao je verni narod da sutra saborno proslavimo zaštitnika grada Podgorice, Sv. Marka, Svetom Liturgijom sa početkom od 8:00h kada ćemo takođe proslaviti patrona Kola srpskih sestara ,, Sv. Apostol Marko“, sečenjem i blagosiljanjem slavskog kolača.
U 10:00h predviđena je Akcija dobrovoljnog davanja krvi u Zavodu za Transfuziju krvi, Kliničkog Centra Crne Gore. Prijave se mogu izvršiti na tel: 067/444-603.
Uveče, sa početkom od 18:00h svi su pozvani da učestvuju u svenarodnoj litiji, na čelu sa Mitropolitom Joanikijem, nošeni blagoslovom moštiju Starca Simeona Dajbabskoga, u svečani ophod oko grada, kako bismo na što svečaniji način proslavili, zaštitnika grada Podgorice.
Elza Bibić
Foto: Darko Radunović
Mitropolija
