Početkom poslednje decenije dvadesetog veka, britanski istoričar Noel Malkolm objavio je „Kratku istoriju Bosne“, mada se dotad baš i nije bavio bosanskom istorijskom tematikom. Krajem iste decenije, isti istoričar objavio je „Kratku istoriju Kosova“, mada mu prethodno ni kosovska istorijska tematika nije bila preterano bliska. Neko duhovit je onomad napravio zgodnu varijaciju one vickaste kletve „Dabogda ti kuća osvanula na CNN-u“, formulišući to ovako: „Dabogda ti Noel Malkolm pisao kratku istoriju“.
U vreme kad je ogromna većina ljudi na anglosaksonskom Zapadu zapravo prvi put čula za Bosnu i Kosovo, ove knjige su imale značajnog uspeha kod šire publike. Stručnjačka recepcija, naročito u našim krajevima, bila je skeptičnija. Naročito je u Srbiji primećen određen politikantski sloj u ovim publikacijama. U Sarajevu su pak „Kratkoj istoriji Bosne“ dali gotovo kanonski status, prenebregavajući i detalje koji inače u tamošnjoj javnosti izazivaju pravu histeriju. Primera radi, kad piše o Drugom svetskom ratu, Malkolm sa velikim poštovanjem i pijetetom piše o Draži Mihailoviću kao vođi četničke gerile koja se borila protiv nacista. Malkolmovoj viziji Mihailovića ništa ne bi zamerio ni Radoš Bajić, ali, što se kaže, ono što je dozvoljeno Noelu nije i Radošu.
Setio sam se Malkolma kad sam referencu na njegovu knjigu o Kosovu pronašao u publikaciji jedne italijanske istoričarke koja se bavi jednom čudesno istorijskom figurom koja deluje više literarno, nego istorijski, figurom koja kao da je sišla sa stranica neke Andrićeve nenapisane knjige. Mislim na čoveka koji se samoprozvao Sultan Jahja (1585. – 1648.).
U jednoj beletrističkoj obradi njegovog života, on se otprilike ovako sažima:
Jahja je muslimanska verzija imena Jovan, Jahja je u Kur’anu onaj koji je u jevanđeljima Jovan Krstitelj. Jahja je bio dete vizantijske princeze iz roda Komnina i sina Murata III. Kad mu se majka pobojala da će joj sin u dvorskim intrigama izgubiti život, poslala ga je u Grčku, u neki manastir u Bugarskoj. S dečakom je putovao i jedan njezin verni evnuh. Dečak je u manastiru kršten pravoslavno, a kad je za desetak godina poodrastao, napustiće manastir zajedno s onim istim evnuhom. Putovali su Balkanom prerušeni u derviše, a Jahja je imao opsesiju da postane vladar cele carevine, zato ga i jesu prozvali sultan. U narednim godinama on će krstariti Evropom, od Praga do Firence, od Venecije do Pariza, od Hajdelberga do Antverpena, sve tražeći pomoć evropskih krunisanih glava. Primali su ga i Medičiji, i Savoje, i Neversi, i Valenštajni, i pape, i carevi. S Firentincima je ratovao po Siriji i na Kosovu, s Austrijancima je napao Bar i Skadar, a s poljskim plaćenicima te ukrajinskim i ruskim kozacima napao je i sam Carigrad. Imao je stotinu trideset brodova i malo je nedostajalo da i ostvari svoju ludu ambiciju.
Koliko je sultan Jahja uzbudljiv kao lik, toliko je i kontekst u kojem je njegova biografija upisana u istoriju intrigantan. Možda i najbolji naučni rad o njemu je napisao hrvatski istoričar Stjepan Antoljak. A Antoljak se ponajviše oslanjao na vatikanske izvore, prvenstveno na Jahjinu biografiju koju je sedamnaestom veku napisao hrvatski katolički duhovnik fra Rafael Levaković.
Levaković je danas upamćen kao „aktivan katolički misionar među pravoslavnima, postavljač temelja slovenske katoličke liturgije na latinskom, kao i katoličke propagande u srpskim zemljama“. Bio je istaknuti pristalica Brestovske unije, kao i zamene ćirilice latinicom.
I kao što su Katolička crkva i njeni redovi imali agendu sa Džem-sultanom iz „Proklete avlije“, očito da su neke planove imali i sa samozvanim Sultanom Jahjom. On je u svojim avanturama često potencirao svoje navodne vojne uspjehe na Kosovu kao, recimo, detalj iz 1617. kad je, po vlastitom svjedočenju, s vrlo malim brojem svojih vojnika provalio na Kosovo i uspeo da ukrade 60.000 grla stoke.
Jahjinog biografa Levakovića crkvene su funkcije vodile od Smedereva preko Sofije do Ohrida, kružeći, dakle, oko Kosova, obilazeći prostor koji je do dana današnjeg ostao u središtu interesa velikih sila, i sa Istoka i sa Zapada.
Jahja je umro u Kotoru 1648, a Levaković u Zadru 1649. Prošlo je otada između tri i po i četiri veka, a iz kulturološke i geopolitičke tačke gledišta njihove životne priče su više nego aktuelne, i to samo kao fusnote popularnih istorijskih pregleda, nego još više kao figure koje u nekom dubljem literarnom smislu i dalje otelovljuju žive i žilave kultur-političke koncepte.
MUHAREM BAZDULJ
Izvor: kosovo-online.com
