Izlaganje dr Vasilja Jovovića na predstavljanju monografije „Kazivanje starih Trebješana“ (fototipsko izdanje), izdavači: JU Narodna biblioteka Njegoš, JU Nikšićko pozorište, Nikšić 2025.
U okviru manifestacije Auto(r) na korzou
Nikšić, 1. avgust 2026. godine
„Kazivanje starih Trebješana“ je hronika borbe hercegovačkog plemena Trebješani sa nikšićkim Turcima krajem 18. i početkom 19. vijeka, kao i preseljavanju jednog dijela 1804. godine u južnu Rusiju. Trebješani, koji su dio plemena Nikšića, su živjeli na padinama brda Trebjesa u neposrednoj blizini turskog grada Nikšića, sa imanjima na području Nikšićkog polja, Slivlja, u Rudinama podno planine Njegoš, Srijeda, gornjih i donjih i u Lukavici oko planine Žurima. Godine 1711. Trebješani na nagovor ruskog izaslanika Mihaila Miloradovića učestvuju na strani Rusije u ratu protiv osmanske vlasti. Pleme je tada brojalo i do 1.000 boraca, međutim nakon neuspijelog napada na turski grad Onogošt – Nikšić, pod pritiskom Osmanlija, morali su se iseliti te iste godine na Čevo, gdje su živjeli sljedećih 30 godina. Po povratku, nastavili su se suprotstavljati Turcima, pod čijim su pritiskom 1789. godine ponovo bili prinuđeni na iseljavanje. Trebješani su nakon ove razure ostali dvije godine u Pješivcima i Bjelopavlićima, odatle su privremeno prešli u Donju Moraču, i nastanili se u konacima napuštenog manastira. Iz Donje Morače naredne 1792. godine prešli su u selo Ljevišta u Gornjoj Morači, gdje su se prozvali Uskoci. Jedan dio Trebješana se 1804. godine, iselio u Rusiju (23 porodice sa 97 članova), u selo kojem su dali ime Serbka.
Hroniku je prvi put izdao Dimitrije Tirol (1793, Čakovo, Banat – 1857, Temišvar), srpski kulturni radnik iz prve polovine 19. vijeka, u Beogradu 1842. godine, a pisao ju je jedan od preseljenih Trebješana – Ivan Stepanović Dragićević Nikšić, koji je rođen 1804. godine, kada su se i Trebješani preselili u Rusiju. Hronika je pisana narodnim srpskim jezikom koji je autor naučio u svojoj porodici, ali u kojemu se se ogledali uticaji ondašnjeg ruskog jezika. Pisana je starom ortografijom, karakterističnom za postslavjanoserbski period, odnosno za jezik 30-tih i 40-tih godina u srpskoj književnoj stvarnosti. Hroniku je za štampu redigovao i vjerovatno prilagodio tadašnjem literarnom pravopisu u Srbiji izdavač Dimitrije Tirol.
„Kazыvanѣ starы Trebѣšana i arhiva serdara Mališe i kapetana Boška Bućića-Nikšića„ štampana je u Knjažesko srpskoj knjigopečatnji, prije 184 godine u ograničenom broju primjeraka u 150 primjeraka, od kojih je 55 poslato za Rusiju. Knjiga predstavlja predstavlja bibliografski raritet, te se javila potreba za njenim fototipskim izdanjima (prvo 1973., drugo 2025. godine).
Dimitrije Tirol je na inicijativu Vuka Karadžića prilikom svog boravka u Odesi (od kraja 1839. do jeseni 1841. godine) počeo sa prikupljanjem podataka iz života starih Trebješana, ogranka plemena Nikšića – nekadašnjih žitelja Trebjese, odakle će se poslije njene razure 1789. godine odseliti u predio Morače, a odatle dio njih za Rusiju i nastaniti se nedaleko od Odese.
Zabludu o tobožnjem Tirolovom autorstvu razbio je Aleksandar Markevič raspravom – predgovorom publikaciji „Arhiva serdara Mališe i kapetana Boška Bućića ujedno skupljena i iznova prepisana samim ljubiteljem starijeh Trebjašna radim mladeži srpske“, koja je izašla u Odesi 1896. godine i utvrdio da je stvarni autor hronike Ivan Stepanovič Dragićević Nikšić. Ova publikacija osim kazivanja starih Trebješana sadrži i 97 dokumenata iz ličnih arhiva plemenskih prvaka serdara Mališe Bućića i kapetana Voška Bućića Nikšića. Markevičeve dokumente publikovao je Milan D. Vujačić kao priloge svojoj raspravi „Dvije razure Trebješana i postanak plemena Uskoci u Crnoj Gori“ (studija je objavljena u Glasu SANU – CCLXXX Odjeljenje društvenih nauka 15, Beograd 1971).
Autor „Kazivanja starih Trebješana“ Ivan Stepanovič Dragićević Nikšić, ađutant u štabu žandarmerijskog korpusa u Odesi, bio je unuk Milovana Dragićevića, a oženjen kćerkom Bogdana Nikšića, koja je bila bratanična serdara Mališe – Mine Lazarevića Nikšića, prvaka Trebješana. Dragićević se sa Tirolom sreo 1841. godine u Odesi, kada je ovaj sa sinom Jevrema Obrenovića doputovao u Rusiju. Na podsticaj Vuka Karadžića, Tirol je od Dragićevića nastojao da dobije podatke o starim Trebješanima i da se sakupi što više građe. Dragićević je u žurbi i relativno kratkom roku sastavio tekst hronike i predao Tirolu, koji u njega nije unio ništa svoje, osim ispravki jezičkog karaktera. Tirol nije potpisao Dragićevića kao autora, što ovome nije bilo pravo, no i pored toga smatrao je da je knjiga ispunila osnovnu namjenu. Pošto je dobio primjerak knjige 1842. godine, Dragićević odlučuje da u novim publikacijama popuni praznine „Kazivanja“. Tako da je Dragićević, skupa sa A. A. Skaljkovskim, članom Društva za istoriju i starinu u Odesi, napisao, neposredno po objavljivanju „Kazivanja“, referat pod naslovom „Nove primjedbe o kazivanju starih Trebješana i o njihovom arhivu“. U referatu je dat opis Trebjese, dati su podaci o serdaru Mališi – Mini Lazareviću Bućiću, protojereju Rafailu, vojvodi Milovanu i kapetanu Bogdanu Nikšiću.
Tirolovo izdanje posvećeno je Đuru Milutinovihu Crnogorcu (1770/1774, Grahovo – 1844, Beograd) slijepom guslaru, koji je za vrijeme uoči i tokom Prvog srpskog ustanka bio posrednik u prepisci između vožda Karađorđa i mitropolita Petra I Petrovića. Bio je veliki poklonik pisane riječi, sakupljač prenumeranata, vatreni propagator knjige i „živa arhiva nove srpske istorije“. Vuk Karadžić je govorio za njega da je često puta „znao lekciju bolje nego ijedan od đaka“. Dr Janko Šafarik navodio je da je najdraže Đurino zanimanje u to doba bilo je „kniževstvo srbsko i misli i razgovori o sreći i napretku premilog mu roda srbskog i ostale braće slovenske“. Ljuba Nenadović je o njemu pjevao, to je slijepi guslar koji je „bez očiju tražio… rodu, da progleda, da vidi slobodu“. O događajima za vrijeme ustanka Milutinović je dao kazivanja „Vojena u Serbiji priključenija od 1806 do 1813 godine po skazivanju Georgija Milutinovića, Crnogorca, u koliko mu je poznato“.
Pojavom ovog fototipskog izdanja knjige istorijska prošlost Trebješana postala je poznatija širem krugu čitalaca, jer je izdanje iz 1842. godine bilo tako reći nedostupno većem broju naučnih radnika i široj čitalačkoj publici. Za predgovor je uzet tekst istoričara Branka Pavićevića iz izdanja 1973. godine, a Matica srpska iz Novog Sada je ustupila digitalizovani primjerak „Kazivanja“. Hronika zajedno sa prilozima predstavlja istorijski izvor prvog reda, ne samo za odnose i borbu hercegovačkih i crnogorskih plemena protiv Turaka, razorama Trebjese (1711. i 1789.), već i za raznovrsna društvena strujanja za vremenski period koji obrađuje, pogotovo za proučavanje organizacije plemenskog života u nas. Ovom knjigom izdavač je učinio veliku uslugu znatnom broju naučnih radnika raznovrsnijeg profila, a relativno širem krugu čitalaca pružili zanimljivo štivo.
