Piše: Vesna Dević
Pod svodom Manastira Svetog Nikole na ostrvu Vranjina u Zetskoj Svetoj Gori, u srijedu 25. marta bila je jedinstvena prilika da se čuje povjesno slovo o najznačajnijim istorijskim svjedočanstvima ovog osmovjekovnog duhovnog i prosvjetnog centra.
Profesor na katedri za srednjovjekovnu srpsku istoriju na Filosofskom fakultetu u Beogradu, dr Žarko Vujošević, veliki znalac upravo istorijskih dokumenata posvećenih manastiru Vranjina, po prvi put je posjetio ovaj manastir po blagoslovu Mitropolita crnogorsko-primorskog g. Joanikija, u pratnji monaha dr Pavla Kondića.
Iguman o. Joakim srdačno je pozdravio uvaženog naučnika, pokazao mu manastirsku crkvu i konak i zamolio da bratiji manastira i u tom trenutku zatečenim gostima, održi poučno slovo o istorijskoj putanji manastira i njegovim poveljama, u kontekstu srpske srednjovjekovne duhovnosti, kulture i prosvjete.
Govoreći o manastirskim poveljama kojima su vladari i crkveni poglavari crkvama, manastirima, episkopijama, poklanjali posjede, privilegije, prihode ili potvrđivali ono što su te institucije ranije posjedovale, dr Žarko Vujošević je istakao da su to najsigurnija svjedočanstva i da se iz njih saznaje najviše o istoriji jednog manastira. Pojasnio je da su povelje dokumenti pravne sadržine i da su iz naše istorije upravo najinteresantnije vladarske povelje za crkvene primaoce zato što su ti dokumenti imali višestruki značaj. Naime, one nijesu imale samo pravni dio, već je postojao čitav uvod u taj pravni čin. Posebno je zanimljivo to da je on sadržao citate iz Svetog pisma, liturgijski jezik…jer je izdavač dokumenta želio da prikaže svoju opštu motivaciju da bi poklonio nekoj crkvenoj ustanovi posjed, prihod ili privilegiju. To su sastavljali učeni ljudi iz kruga bliskog vladaru, pripadnici sveštenstva, odnosno oni koji umiju na odgovarajući način da sroče tekst dostojan svog izdavača – vladara.
„Ono čime se ja bavim su zapravo srpske srednjovjekovne vladarske povelje koje su sačuvane u periodu između kraja 12. i sredine ili kraja 15. vijeka, dokle su postojale srpske srednjovjekovne države. Možemo uzeti kao poslednju, Zetu 1499. sa Crnojevićima. I tih dokumenata je ukupno sačuvano oko 500, što je srazmjerno mali broj ako bi se uporedile sa dokumentima za istoriju Ugarske, Italije ili drugih zapadnih zemalja, jer je mnogo toga nestalo, uništeno, propalo tokom vremena. A jedan od najzanimljivijih manastira koji je sačuvao veći broj povelja u kontinuitetu je upravo Vranjina. Onaj koji je sačuvao najviše je, naravno, Hilandar, gdje je sačuvano 156 srpskih povelja, pored 100 grčkih i vizantiskih careva, ima nekih ruskih i rumunskih i tako dalje. Od ostalih naših značajnih manastira, prije svega vladarskih zadužbina Studenica, Sopoćani, Žiča… nije sačuvano skoro ništa“, kazao je profesor, istakavši da je sličan slučaj bio sa skoro svim manastirima, osim sa Dečanima, gdje imamo četiri povelje.
Po njegovim riječima manastir Vranjina je imala oko 20 povelja za period od osnivačke povelje, koju bi trebalo da je izdao Sveti Sava:
„Znači, od tada pa do kraja 15. vijeka oko 20 dokumenata, što je u ovom kontekstu o kome govorim priličan broj. Međutim, veći dio tih povelja je izgubljen ili sačuvan u prepisima, a originali, koji se sad čuvaju u Narodnom muzeju Crne Gore na Cetinju, bili su na kraju Prvog svjetskog rata, sticajem okolnosti, zakopani u zemlju u limenim sanducima i kad su ih iskopali 1923. poslije četiri i po godine, pronašli su trule ostatke. Dakle, sada ih ima sada devet i svi se čuvaju u Narodnom muzeju na Cetinju.“
Istakavši da je jedan od njegovih istraživačkih izazova obrada te građe, kazao je da niko od prethodnih istraživača nije objavio kompletna izdanja dokumenata, transkripciju tekstova, već su svi dali opise kojih dokumenata ima i poneki izvod. Podsjetio je da je sve te dokumente, dvadesetak povelja, prepisao monah vranjinski Gavrilo 1721. godine u jednu kopijalnu knjigu tzv. Gavrilov zbornik. Međutim, i taj zbornik Gavrilov je izgubljen.
„Tako da, na osnovu tih prepisa, ostataka i ovoga što je sad na Cetinju, tih trulih pergamentnih ostataka, se možda može rekonstruisati nekadašnji arhiv manastira Vranjine, koji je brojao dvadesetak povelja“, kazao je dr Vujošević, dodavši da se time prije njega i mnogo duže i temeljnije bavio profesor Đorđe Bubalo sa Filozofskog fakulteta, a da on nastavlja taj njegov rad uz privilegiju da vidi dokumente koji su preživjeli, a koji su sad na Cetinju. Takođe je upoznao sabrane da on i kolega, koji je stručnjak za informatiku i snimanje multispektralnom kamerom, pokušavaju da te dokumente slikaju i da iz tih snimaka dobiju bolju vidljivost.
Potom je dao kratak osvrt koji su sve vladari izdavali povelje za Vranjinu: prva Svetog Save iz 1230. sačuvana u prepisu, onda povelja kralja Vladislava 1241–42, izgubljena. Zatim povelja kraljice Jelene dok je upravljala Zetom, kraj 13. početak 14. vijeka, takođe izgubljena. Povelja Stefana Dečanskog kao prestolonaslednika, koga je njegov otac, kralj Milutin, po običaju Nemanjića, poslao u Zetu kao mladog kralja i naslednika, iz oko 1310, pa njegovog oca iz 1314. i još jedna Milutinova, pa dvije povelje Dušanove, jedne kao mladi kralj, druge kao kralj Srbije 1340.
„Znači, to je niz nemanjićkih povelja za Vranjinu 100 godina, evo koliko ih ima, desetak da kažemo. Ove kasnije su od Balšića i Crnojevića. Zadržao bih se na nemanjićkom periodu. Da tako frekventno neki manastir u tom periodu, koji za istoričara za srednji vijek nije naročito dug, dobije toliki broj povelja, znači samo jedno, a to je da su veze manastira Vranjine sa Nemanjićima bile vrlo čvrste, da je bilo, da se podrazumjeva, ako mogu tako da kažem, da svaki vladar, ili skoro svaki, izda novi dokument ili potvrdi ono što su prethodnici izdali. To nije bio slučaj skoro ni sa jednim manastirom, barem da znamo.“
Dakle, veći broj dokumenata za Vranjinu, kako je kazao, govori o značaju koji je ovaj manastir imao za Nemanjiće i o tim bliskim kontaktima. Profesor ističe da sad pokušava paleografskom analizom, analizom pisma, da utvrdi da li je možda jedna ista osoba u tom periodu, na primjer Stefana Dečanskog, Milutina i Dušana, sastavljala te dokumente i pripremala za vladara da potvrdi svojim potpisom:
„Ja čak vidim da je priprema pergamenta obavljana na isti način, urezan okvir za tekst i linije za redove. Dakle, da je u samom manastiru postojala tradicija, škola ili skriptorijum, da su bili ljudi vešti da naprave povelju koja ima i odgovarajući izgled, reprezentativan, i odgovarajuće pismo i tako dalje To znači da je Vranjina, po tome se može zaključiti, bila veoma značajan i duhovni centar i ekonomski i politički u to vrijeme, posebno Nemanjića. Kasnije u vrijeme Crnojevića je još frekventnije to izdavanje povelja, ali tad se to već može i pretpostaviti, jer je teritorija bila manja i bliskost sa vladarem je bila i fizička.“
Dr Žarko Vujošević je kazao da su povelje imale višestruki značaj, a i danas imaju značaj kao istorijski izvori zato što sadrže ne samo podatke pravne prirode, već su vrlo dragocijen izvor za toponomastiku svih ovih krajeva. Takođe, povelje su imale i književno bogoslovski element u svojoj sadržini zato što je vladar, opisujući opštu motivaciju za taj pravni čin da pokloni nešto manastiru, koristio znanje ljudi iz svog okruženja, da na odgovarajući način liturgijskim jezikom, biblijskim citatima to iskaže na odgovarajući način. Kao interesantnu je izdvojio vranjinsku povelju koju je izdao Stefan Dečanski, kao kralj Srbije, gdje u uvodnom djelu on opisuje svoja stradanja, prije nego što je došao na presto. U njoj opisuje svoje oslepljenje i čudesno iscjeljenje i poistovećuje se sa Josifom koji je nepravedno stradao od svoje braće.
„Poslednja povelja koju je Dušan kao kralj izdao Vranjini je iz 1340, ali povelja u kojoj se pominje Vranjina i poklanja Manastiru Svetih arhanđela u Jerusalimu, koji je obnovio kralj Milutin, je izdata od cara Dušana 1350. godine i ona spada u taj dosije, da kažem, vranjinski, ali se ne čuva tu. U stvari ni njen original nije sačuvan, ima prepis u Dubrovniku i jedan u Hilandaru. Tako da se nemanjićki dosije završava tom poveljom“, zaključio je dr Žarko Vujošević, izrazivši radost i blagodarnost na prilici da posjeti manastir čijim se poveljama bavi.
Uz igumana o. Joakima i bratiju manastira, ovo znamenito povjesno slovo imali su priliku da čuju i naša braća, desetak članova Crkvene opštine pri parohiji u Kopru, Slovenija, na čelu sa svojim parohom protom Dejanom Mandićem.
Uz riječi srdačne zahvalnosti dr Žarku Vujoševiću, iguman o. Joakim sve prisutne domaćinski je ugostio za manastirskom trpezom, koja je, iako u velikoposnoj skromnosti, bila lijepi znak bratske sabornosti.
