Intervju sa profesorom Vlatkom Vedralom, napravljen je povodom stogodišnjice Šredingerove jednačine, u okviru dokumentarnog serijala UCGSci Studio — Schrödinger Equation Centenary | Documentary Series 2026.
UCG: Proveli ste decenije razmišljajući o tome šta kvantna mehanika zapravo znači — ne samo kako se koristi, već i šta govori o prirodi stvarnosti. Jedan vijek nakon Schrödingerove jednačine, da li smo danas bliže zadovoljavajućem odgovoru?
Da. Po mom mišljenju, danas imamo konačnu verziju kvantne fizike koja ne pati od ranijih problema, kao što su kvantni skokovi, diskontinuirane promjene stanja, problem mjerenja ili dualizam talasa i čestice. To sam objasnio u mnogim člancima, kao i u svojoj najnovijoj knjizi Portals to a New Reality. Ključna ideja jeste da sve relevantne veličine u kvantnoj mehanici treba posmatrati kao q-brojeve (gdje „q“ znači quantum, odnosno kvantni), što su u osnovi ono što matematičari nazivaju matricama. Nasuprot tome, u klasičnoj fizici sve relevantne varijable su c-brojevi, to jest opisane su običnim „klasičnim“, odnosno realnim brojevima.
Postoje mnoge posljedice ovakvog shvatanja stvarnosti zasnovanog na q-brojevima, a možda je najpoznatija Hajzenbergov princip neodređenosti. On proizlazi iz činjenice da množenje q-broja položaja q-brojem impulsa nije isto što i isto množenje obrnutim redoslijedom, dakle impuls puta položaj. To dovodi do ograničenja prema kojem položaj i impuls kvantnog objekta ne mogu istovremeno biti precizno određeni; što preciznije znamo položaj, to manje precizno možemo znati impuls.
Schrödingerova jednačina nije fundamentalna jer nije u skladu sa Ajnštajnovom specijalnom teorijom relativnosti. Međutim, čak i kada je preoblikujemo tako da postane relativistička, a postoji više načina da se to učini, i dalje je možemo posmatrati kao talasnu jednačinu koja opisuje kvantni talas, odnosno polje, kako se to kaže u formalnom jeziku. Ako sve procese posmatramo kao interakcije između različitih kvantnih polja, na primjer elektronskog i elektromagnetnog polja, tada — tvrdim — svi naši prividni fundamentalni problemi nestaju. Naravno, uprkos ogromnom uspjehu tokom posljednjih oko 120 godina, kvantna mehanika možda ipak nije posljednja riječ. Veći dio mog istraživanja posvećen je razmatranju eksperimenata koji bi mogli testirati kvantnu fiziku u oblastima u kojima bi ova teorija mogla zakazati.
UCG: Da li vam činjenica da ste se školovali iz fizike u Beogradu, prije nego što ste prešli u samo središte britanskog kvantnog istraživanja, daje posebnu perspektivu na to kako se ova temeljna pitanja razumiju u različitim intelektualnim tradicijama?
Moja porodica odigrala je najvažniju ulogu u podsticanju moje radoznalosti prema prirodi uopšte. Moja srednja škola, Matematička gimnazija, takođe je mnogo doprinijela, posebno moja profesorica fizike u drugom razredu, Bojana Nikić. Bila je veoma inspirativna. Njeno prvo predavanje me je oduševilo kada nam je pokazala kako se makroskopski zakon u termodinamici, zakon idealnog gasa, može izvesti iz mikroskopskih Njutnovih zakona. To mi je usadilo uvjerenje da mikro-svijet univerzuma i makro-svijet na kraju moraju biti povezani. O tome sam napisao i drugu popularnu knjigu, From Micro to Macro. Činjenica da danas imamo dvije različite teorije — kvantnu teoriju koja opisuje mikro-svijet i opštu relativnost koja opisuje makro-svijet — predstavlja problem, jer još ne znamo kako da ih spojimo u jednu koherentnu sliku. Većina mojih sadašnjih napora usmjerena je upravo u tom pravcu. Naravno, imao sam i veliku sreću što sam studirao na Imperial Collegeu u Londonu, instituciji koja ima pet Nobelovih nagrada iz fizike i jedan je od vodećih odsjeka za fiziku u svijetu. Tokom treće godine studija upoznao sam dvojicu pionira kvantnog računarstva i kriptografije, Dejvida Dojča i Artura Ekerta, obojicu sa Oksforda. Obojica su snažno uticali na način na koji razmišljam o kvantnoj mehanici.
Izvor: UCG
