Piše: Matija Perović
U naletima informacija koje nas svakodnevno obasipaju i svim snagama nastoje da budu primijećene, probila se jedna tema koja nas ponovo tjera da preispitamo odnos nauke i medija. Naime, tokom prošle nedjelje širila se eksplozivna vijest da su genetičari konačno “vratili iz mrtvih“ vrstu vuka koja je izumrla tokom ledenog doba.
Neosporan je porast pseudointelektualnih šarlatana i medijskih prostora koji im omogućavaju širenje najbanalnijih neistina na vrlo pogodan način. Mnogi od tih harizmatičnih govornika su maliciozni profiteri, ali i iskreni tragači za istinom koji vjeruju da ih “mejnstrim“ nauka obmanjuje. Ovakva pojava je sasvim očekivana i normalna. Naučni, empirijski pristup podrazumijeva temelj koji se vremenom “nadograđuje“ novim saznanjima, što tokom godina čini bazu podataka neke naučne oblasti isuviše složenom za neposredno razumijevanje “laicima“. Ipak, neki oblik odnosa između šire javnosti i specifičnih naučnih oblasti mora postojati, što stvara potrebu za naučnicima koji će na savjestan i precizan način prenositi znanje.
Da bi ovo povjerenje opstalo, neophodan je kodeks koji nameće dužnost – dužnost naučnika da nepristrasno izlažu rezultate svojih istraživanja, kao i dužnost “nas ostalih“ da vjerujemo naučnim institucijama da rade svoj posao pošteno i temeljno.
Kada prosječan čovjek izgubi to povjerenje, rađa se pseudonaučnik – usamljeni jahač koji se bori protiv institucionalnih “laži“ i sam pokušava da dođe do svojih zaključaka. Često je riječ o temama koje je veoma teško, pa i nemoguće, samostalno istražiti ili dokazati ličnim eksperimentom. Nepovjerenje u institucije često prelazi u nepovjerenje u same naučne metode, te se takav istraživač oslanja isključivo na opservaciju i poređenje kako bi osporio naučne pretpostavke.
Jedan od najpoznatijih antiinstitucionalnih istraživača je britanski novinar Grejam Henkok, koji se proslavio dokumentarcem na Netfliksu pod nazivom Drevna apokalipsa. Henkok otvoreno tvrdi da nije arheolog, i u svojem izlaganju naglašava da ne vjeruje “mejnstrim“ arheolozima. Njegova saznanja, kako tvrdi, suprotstavljena su idejama univerzitetskih arheologa koji, iz neznanja ili namjere, sakrivaju pravu istoriju svijeta. Mnoge njegove tvrdnje zasnivaju se na vizuelnim utiscima: on tvrdi da neke prirodne formacije izgledaju kao ruševine drevnih civilizacija ili izgubljenih tehnologija, bez davanja dublje analize ili naučne studije. Iako su mnogi pokušali da opovrgnu njegove tvrdnje, to je samo doprinijelo popularnosti njegovog dokumentarca.
Međutim, dužnost povjerenja odnosi se i na naučnike. Svjedoci smo pojave u kojoj naučni progres biva senzacionalistički i nepažljivo predstavljen od strane samih naučnika, što nanosi veću štetu od bilo kakvog spoljašnjeg napada. Kompanija Colossal Biosciences Inc. je ovih dana objavila da je uspješno “vratila iz mrtvih“ tri jedinke jezovuka (Dire Wolf – Aenocyon dirus), praistorijskog sjevernoameričkog rođaka modernog sivog vuka, koji je izumro tokom pleistocena.
Na zvaničnom sajtu kompanije objavljen je promotivni video u kojem se tvrdi da se 2024. godine prvi put poslije 10.000 godina ponovo čulo zavijanje jezovuka. Povratak izumrlih vrsta predstavlja višedecenijsku fantaziju ljubitelja Parka iz doba jure, kao i mogući naučni skok u oblasti genetike, biologije i paleontologije.
Nije prošlo dugo do pojave demanta od strane biologa, koji su potvrdili ono što su mnogi i pretpostavljali – praistorijska životinja nije vraćena iz mrtvih. Prema svjedočenju samih genetičara, tri “šteneta jezovuka“ stvorena su modifikovanjem gena sivog vuka (Canis lupus), kako bi podsjećala na DNK uzorke izumrle vrste. Tvrdnja o povratku jezovuka postaje još apsurdnija kada se uzme u obzir da je jedina referenca koju imamo fosilni ostatak kostiju.
Glavna naučnica kompanije, Bet Šapiro, zauzima nešto umjereniji stav – tvrdi da “ništa nije vraćeno iz mrtvih“, već da je stvoren genetski mimik, odnosno vrsta koja oponaša praistorijsku životinju. U prilog tome koristi staru izreku: “Ako nešto izgleda kao patka, hoda kao patka, leti kao patka i kvače kao patka – vejrovatno je patka.“ Što je vrlo čudan argument, imajući u vidu da skoro ništa ne znamo o ponašanju naše “patke“sa kojom bi poredili nove genetske štence.
Ako prihvatimo priču o genetskom mimiku, onda vidimo da proces koji rade u Kolosalu nije nov. Danas postoje organizacije koje se bave de-izumiranjem Tura (Bos primigenius) i zebri srodne vrste kvage (Quagga quagga), koristeći selektivno parenje kako bi se dobile jedinke koje liče na izumrle vrste. Ovaj proces ne uključuje laboratorijske intervencije i više liči na stvaranje novih rasa pasa.
Interesantno je da i Grejam Henkok i marketinški tim kompanije Colossal koriste isti argument – “ako nešto liči“, onda je dovoljno uvjerljivo za opštu publiku.
Velika greška ovakvih promo-videa jeste u tome što se stvarni naučni napredak ne stavlja u prvi plan. Modifikacije gena na ovakve načine mogu donijeti veliku korist u oblasti medicine (ali istovremeno otvaraju vrata polemikama o etičnosti genetskih izmjena embriona). Cijela priča je skrenuta u pravcu jeftine senzacije o povratku jezovuka, koju je proslavila popularna serija Igra prijestola.
Možda je najtužniji aspekt čitave priče to što je marketinška kampanja počela prije nego što je objavljen ijedan naučni rad o genetskim izmjenama. Očigledno u namjeri da se probudi mašta javnosti, privuče pažnja i obezbijede novčana sredstva za nastavak rada. Istorija je, međutim, pokazala da ovakvi postupci mogu imati katastrofalne posljedice – najupečatljiviji primjer je slučaj Flajšmana i Ponsa, koji su za kratko vrijeme uspjeli da ubijede naučnu zajednicu da su otkrili “hladnu fuziju“. Trebale su godine da se svijet razuvjeri, jer duboko u sebi svi potajno priželjkujemo nemoguće.
Slična sudbina, po svoj prilici, čeka i “jezo-štence“. Njihova popularnost je u usponu, u naučnim i u laičkim krugovima. Profesionalni demanti stižu sporije od senzacionalističkih članaka, što će, nažalost, još više proširiti jaz između nauke i skeptične javnosti.
