Ako je Gračanica lirska pjesma, Dečani su ep
Kosovski Albanci već dugo uče da je graditelj Visokih Dečana bio Kuč, dakle porijeklom Albanac, iz čega proizlazi da je crkva građena „vizantijsko-ilirskim stilom“ dio albanske kulturne i istorijske baštine. Logikom pars pro toto – dio za cjelinu, što važi za Dečane da važi i za pokrajinu, koja srećom nije član Uneska. Ima ljudi koji vole da se kite tuđim perjem, a ima kanda i onih koji bi ubili za bokun identiteta. Izuzetak od pravila anonimnosti jeste da se srednjovjekovni neimar uopšte potpiše na građevini. Srećom pa se to dogodilo 1335. g., kada je iznad južnih vrata crkve uklesao ćirilicom – da on, fra Vita, mali brat, protomajstor iz Kotora, grada kraljevog, sazida crkvu kralju Stefanu Dečanskom, za 8 godina. Tragom ovog podatka Risto Kovijanić (1895–1990) objavio je knjigu (Nolit, Beograd, 1962; Knjižara So / Magelan pres, Herceg Novi / Beograd, 2016) u kojoj podiže cijeli sistem u vezi s tim u kakvim je samo vezama bio Kotor, glavna luka srednjovjekovne države, s našim zaleđem. Pazimo…
Tokom dvjesta godina vladavine Nemanjića Kotor je bio najkulturniji grad srpske države, koja je u drugoj polovini 13. i prvoj polovini 14. v. bila najmoćnija na Balkanu. Mi smo danas njeni nedostojni nasljednici, ne zbog izgubljene veličine već zbog izgubljenog samopoštovanja i zapostavljene kulture.
Visoke Dečane, zadužbinu Nemanjića, Stefana Dečanskog i cara Dušana, gradio je protomajstor Vita Kotoranin, od 1328. do 1335. Ni iz jednog pisanog dokumenta ne može se više iščitati o obimu, karakteru i visini srpske srednjovekovne kulture – koliko iz „čitanja“ Visokih Dečana. Kotorska dlijeta ispisala su diplomu na Visokim Dečanima. Manastir isklesan od kamena prije skoro 700 godina stoji i danas kao saliven. Dečanski živopis oduhovio je Vitino djelo. Po mnoštvu fresaka, a ima ih preko 1.000, to je jedna od najbogatijih crkava na svijetu. Ako je Gračanica lirska pjesma, Dečani su ep.
Vita Kotoranin sagradio je dečanski ep pola vijeka prije Kosovske bitke (1389), podigavši najraskošniju srpsku srednjovjekovnu građevinu – spomenik svetske kulturne i umjetničke baštine. U doba Vite, Kotor je imao apoteku, ljekare, notare. Imao je gramatikalnu školu (preteču današnje Gimnazije), najstariju u regionu, pored dubrovačke i zadarske. Beograd će je dobiti 500 godina potom. Imao je znamenitu slikarsku školu; zlatarsku; kovačku; čuvenu građevinarsku, koja je uticala na razvoj raške građevinarske škole; Kotor ima drvodjelce, brodograditelje, obućare, krznare, krojače, kožare, kožuhare, klobučare, užare, kotlare, voskare, mlinare, pekare, ribare… Doba fra Vite je vrijeme kada kultura Mediterana zalazi duboko u kontinent, i kada širini Nemanjića, pa ni kralju Stefanu Urošu III Dečanskom, ne smeta katoličanstvo protomajstora, kamenara, ikonopisaca, freskopisaca, trgovaca, diplomata, protovestijara (ministara finansija, u današnjem značenju te riječi) – redom Bokelja, Srba.
Ako je tačno da su srpske državničke ambicije po nesreći uvijek bile podalje od mora, za razliku od drugih mediteranskih zemalja koje je upravo Mediteran uzdigao i civilizacijski proslavio, začuđuje činjenica koliko je Kotor kao kraljev grad, glavna luka, i kao rasadnik diplomatije, umjetnosti i zanatstva – upravo značio najmoćnijoj srednjovjekovnoj državi na Balkanu.
Na Sretenje, 15. februara 2024, na Dan državnosti Srbije, tj. na dan kada je u Orašcu 1804. podignut Prvi srpski ustanak, hercegnovska Knjižara So pustiće u opticaj novu razglednicu, čijih će 30 primjeraka biti numerisano, što će poradovati brojne filateliste.
Na lijevoj strani razglednice naslovljene „Herceg Novi – konzulski grad“, vidi se Crkva Sv. Arhangela Mihaila iz 1911. g., na desnoj je zgrada Generalnog konzulata Srbije u Herceg Novom sa zastavom Srbije, a između crkve, podignute tačno 100 godina prije otvaranja Konzulata u Herceg Novom – vidi se nefotošopirano plavo nebo bez hemijskih tragova.
Nova razglednica izdata u Boki vremenom će učvrstiti most između Srbije i Crne Gore, između ostalog zato što su se u sliku pretvorile riječi predsjednika Crne Gore i Srbije Filipa Vujanovića i Borisa Tadića, kada su 16. marta 2011. u Njegoševoj ulici u Herceg Novom otvarajući Konzulat iskreno rekli što misle. Tadić, „da će Konzulat biti od koristi građanima
Herceg Novog i čitave Boke, kao i mnogim turistima iz Srbije“, a Vujanović da „otvaranje konzulata podstiče saradnju u turizmu“… Ne bi se reklo da postoji malo turista iz Srbije, ili sve brojnijih dvojnih državljana koji ne bi poželjeli da s mora pošalju razglednicu s crveno-plavo-bijelom zastavom. Herceg Novi je konzulski grad, s Kućom nobelovca Iva Andrića, autora knjige o konzulskim vremenima u Travniku za vrijeme otomanske vlasti.
Da li bi danas turisti u Travniku kupovali razglednice s motivima francuskog i austrijskog diplomatskog prisustva, ja ne znam, baš kao što ne znam da li bi neko u Beogradu kupovao komad neba iznad Knez Mihailove na kome se crveni zastava Crne Gore, ali znam da će pojava razglednice „Herceg Novi – konzulski grad“ ući u istoriju poštanske kulture Boke Kotorske, Crne Gore i Srbije. Hercegnovska Knjižara So poodavno baštini poštansku kulturu, ne samo od trenutka kada je objavila pet razglednica starog Herceg Novog sa upravo onim motivima koje je prvi srpski obalni knjižar i izdavač Jovo Sekulović (1879–1950) štampao prije 100 godina nego je objavila i jedinu crno-bijelu razglednicu u javnoj prodaji, a na kojoj se vidi Sat-kula, heraldički simbol grada osnovanog zbog trgovine solju 1382. godine.
Nikola Malović
Izvor: Pečat
