Kao prefinjeni stilista i autentični mislilac, Radovan Samardžić je bio dostojni naslednik Stojana Novakovića, Slobodana Jovanovića i Vladimira Ćorovića. Bio je pisac srpske istorije
Prvog dana februara obeležena je 30. godišnjica smrti velikog srpskog istoričara Radovana Samardžića. Iako je te 1994. imao nepune 72 godine, vest o njegovoj smrti iznenadila je mnoge iz njegovog okruženja, budući da je i tada, iako u penziji, na svojim knjigama radio sa istim onim pregalaštvom koje ga je krasilo tokom čitavog života. Bio je profesor i dekan Filozofskog fakulteta, dopisni i redovni član SANU, direktor Balkanološkog instituta i predsednik Srpske književne zadruge.
Radovan Samardžić je rođen 22. oktobra 1922. godine u Sarajevu, od oca Vase i majke Milene. Samardžići su bili trgovačka porodica rodom iz Gacka, koja je naglo osiromašila usled pogoršavanja ekonomske situacije u tadašnjoj Kraljevini SHS. Uprkos tome, porodica je – pored narodnih običaja i tradicije – mnogo pažnje polagala na obrazovanje i opštu kulturu, pa je dnevni list Politika bio svakodnevna duševna hrana.
Radovan Samardžić je još tada, kao dečak bio privučen ljudima od pera, te je u antikvarnoj radnji Menhajma Pape kupio nekoliko godišta Srpskog književnog glasnika, među kojima su bile i Seobe Miloša Crnjanskog. Susret sa ovom knjigom probudio je kod mladog Samardžića interesovanje za pitanja jezika i pisanja, a koje je potom produbio u gimnaziji. Često je u kasnijim intervjuima govorio o gimnazijskim danima, naročito o svojim profesorima poput Boška Petrovića i Marice Šnajder, od čijih časova matematike je imao takav strah da se i kasnije, u zrelim godinama, u znoju budio iz košmara koji su, valjda, svojstveni skoro svim istoričarima.
Kao gimnazijalac je sticao prva politička mišljenja. U Kraljevini Jugoslaviji i ideji integralizma je video branu sukobima između naroda i vera iz njegovog okruženja. Naročito je cenio kralja Aleksandra, kojeg je nakon pogibije u Marselju uvek nazivao blaženopočivšim. Potom je bio privučen idejom kulturne integracije srpskog naroda, a koju je krajem 1930-ih propagirao Srpski kulturni klub na čelu sa Slobodanom Jovanovićem.
Genocid nad Srbima
Drugi svetski rat ga je zatekao u Sarajevu, gde je svojim očima posmatrao ustaški genocid nad srpskim narodom. Dva puta je kao talac izvođen na streljanje, ali se spletom srećnih okolnosti spasao oba puta, nakon čega je spas pronašao u Nedićevoj Srbiji. Kao i većina omladine u Srbiji, prisilno je mobilisan u jesen 1944. i poslat na Sremski front, a potom je bio deo partizanskih snaga koje su mlako dočekane u „oslobođenom” Zagrebu. Bio je svedok kako su partizani odmah pristupili paljenju poverljive ustaške arhive, ne bi li se moglo manipulisati narodnooslobodilačkim ratom kao borbom u kojoj su svi narodi uzeli podjednako učešće.
Kao deo prve posleratne generacije studenata se upisao na Filozofski fakultet, s namerom da se bavi svetskom književnošću. Međutim, kako je ta studijska grupa 1945. ukinuta odredbom fakulteta, Samardžić se prebacio na istoriju, te je tako srpska istoriografija, sasvim slučajno, dobila jednog od svojih najboljih autora. Kako je sam govorio, nastava u starom Kapetan-Mišinom zdanju se izvodila „tako spontano i sa toliko oduševljenja”, dok su profesori – među kojima su bili Georgije Ostrogorski, Jorjo Tadić, Viktor Novak, Mihailo Dinić, Fanula Papazoglu i Vaso Čubrilović – uz neposredan odnos provodili čitavo vreme sa studentima. Međutim, Samardžić je prekidao studije jer je neko vreme ponovo proveo u vojsci, i to na granici sa Grčkom, u kojoj se vodio građanski rat između komunista i monarhista.
Diplomirao je 1949. godine sa prosečnom ocenom 9,56 i naredne godine postaje asistent na katedri za opštu istoriju novog veka. Pod mentorstvom Jorja Tadića – koji ga je uveo u tajni svet Dubrovačkog arhiva – Radovan Samardžić je 1956. odbranio doktorsku disertaciju koja je nosila naziv Dubrovački pesnik i diplomata Jaketa Palmotić. Na osnovu građe koju je prikupio u Dubrovniku i u drugim arhivima, ali i iskustva sa usavršavanja u Parizu kod čuvenog Fernana Brodela, nastaje prva velika monografija, objavljena 1962. pod naslovom Veliki vek Dubrovnika.
Zaobilaženjem marksističko-lenjinističkog tumačenja prošlosti, fascinantnim spisateljskim darom i erudicijom, Samardžić se već na samom početku karijere izdvojio iz sivila posleratne jugoslovenske istoriografije. Nakon monografije kojom se bavio istorijom Dubrovnika i Mediterana u 17. veku, Samardžić se posvetio istraživanju istorije Osmanskog carstva. Tom prilikom se poslužio biografskim metodom, pa je portretisanjem istorijskih ličnosti u pozadini oslikavao celokupnu tadašnju epohu. Rezultat ovakvog pristupa jesu monografije Mehmed Sokolović i Sulejman i Rokselana, koje su potvrdile spisateljsko umeće njihovog autora.
Tokom 1980-ih godina se Samardžić okrenuo pitanjima nacionalne istorije. Bio je glavni urednik Istorije srpskog naroda – koju su u 10 tomova napisali tada vodeći srpski istoričari – dok je kao autor bio zastupljen u trećoj i četvrtoj knjizi. Iako nije bio zadovoljan baš svime što je tada napisano, smatrao je da Istorija srpskog naroda treba da bude kolektivno delo kojim će se tadašnja srpska istoriografija predstaviti budućim naraštajima. Uspeo je da istraje uprkos ogromnim ideološkim pritiscima, koji će se ponoviti i prilikom prvog pokušaja objavljivanja sabranih dela Slobodana Jovanovića. Kao jedan od osnivača Odbora za odbranu slobode misli i izražavanja, Radovan Samardžić je dizao glas protiv ideološke zaslepljenosti, ali i protiv tišine kojom je komunistički režim odobravao albansko nasilje nad Srbima na Kosovu i Metohiji.
Imajući u vidu da je istoriju posmatrao kao „predsoblje sadašnjosti”, nije slučajno što je u susret godinama raspleta jugoslovenskog čvora objavio knjige Ideje za srpsku istoriju i Kosovsko opredeljenje, gde su saopšteni rezultati višedecenijskih istraživanja srpskog identiteta. Radovan Samardžić je bio prvi srpski istoričar koji je za stradanje Srba tokom istorije upotrebio reč „genocid”. U svojim razmatranjima je podjednako isticao vrline koje su srpski narod činile onakvim kakav jeste, ali je ukazivao i na greške koje su Srbi činili na sopstvenu štetu. Njih je video kao rezultat preteranog samopouzdanja i pogrešno protumačenih odnosa sa velikim silama. Samardžićev stav je bio da velike sile doživljavaju Srbe kao „prevratnički narod”, zbog čega će u njihovim težnjama uvek videti opasnost.
Literarni dar
Međutim, ono po čemu je Radovan Samardžić najviše ostao upamćen jeste njegov spisateljski dar. Bio je jedan od retkih posleratnih nastavljača tradicije beogradskog stila, ocenjujući ga kao „drugu reformu srpskog jezika”. Smatrao je da Srbi imaju samo jedno pismo – ćirilicu – i isključivo je njom pisao. Njegovi tekstovi bili su lišeni rogobatnih rečenica, hrvatizama i terminologije koja je bila svojstvena komunističkoj istoriografiji.
O ličnostima i događajima je pisao odmereno i sa razumevanjem, na način koji nije predstavljao puko razbacivanje izrazima. Stil je služio tome da se svaka ideja iskaže na najbolji mogući način, a to je želeo da prenese i na one kojima je bio učitelj. Insistirajući na ćirilici, izbacivao je sa predavanja studente koji su pisali latinicom. Onima koje je prepoznao kao darovite i usmerio ih ka nauci, Radovan Samardžić je ne bez razloga savetovao da čitaju Štefana Cvajga, Aleksandra Dimu, Vuka Karadžića, Jovana Dučića, Slobodana Jovanovića, Bogdana Popovića, Jovana Skerlića i druge. Na kraju krajeva, razočaran sve skromnijim znanjem kod studenata, napisao je Pisce srpske istorije, četvorotomnu monografiju o svojim uzorima, profesorima i savremenicima, a koja se može posmatrati kao Samardžićeva svojevrsna autobiografija o drugima.
Kolege su Radovana Samardžića nazivale Šarlom Dilom osmanske istorije, a njegov učenik i takođe veliki srpski istoričar – Dušan Bataković – poredio ga je sa Ivom Andrićem: „Koliko je Ivo Andrić nenametljivo ali suvereno vladao istorijom, stavljajući je u funkciju književnog prosedea, toliko je Samardžić svojim literarnim darom uspevao da oplemeni istoriografsko delo.” Kao prefinjeni stilista i autentični mislilac, Radovan Samardžić nije bio tek običan istoričar. Bio je dostojni naslednik Stojana Novakovića, Slobodana Jovanovića i Vladimira Ćorovića. Bio je pisac srpske istorije.
Dragoljub Mandić
Izvor: Novi Standard
