Vjerovatno se mnogo ne zna o religioznoj šarolikosti naših susjeda iz Albanije, čiji dio populacije živi i u našoj državi Crnoj Gori. Pored nekoliko islamskih struja koje čine najveći dio albanske populacije, oko 10 odsto Albanaca su rimokatolici, a čak i do 25 odsto su pravoslavni. Takođe, postoji i autokefalna Albanska Pravoslavna Crkva
Kako je došlo do osnivanja ove Crkve? Do početka dvadesetog vijeka pravoslavni Albanci su potpadali pod juridiksciju Grčke Pravoslavne Crkve. Međutim, dešavala su se izvjesna trvenja po nacionalnoj osnovi između Grka i Albanaca, posebno u dijaspori. Kada je grčki sveštenik u Americi iz ovih razloga odbio da izvrši opijelo nad pravoslavnim upokojenim Albancem, Stilijan Fan Noli, koji je bio pravoslavni sveštenik, veliki albanski intelektualac, pisac, poznavalac trinaest stranih jezika, prevodilac, 1908. godina je sa grupom Albanaca uz podršku episkopa Ruske Pravoslavne Crkve, osnovao Albansku Pravoslavnu Crkvu, koja jedno vrijeme nije bila priznata od Grka. Vremenom, odnosi su se popravili. Na čelu današnje Pravoslavne Crkve u Albaniji se nalazi Grk Arhiepiskop Anastasios.
Interesanta je činjenica, pogotovo, zbog današnjih zategnutih odnosa Srba i Albanaca da u prošlosti nije bilo tako. Recimo, čuvena svetiteljka, omiljena među Srbima je Sveta Mati Angelina, Albanka, aristokratskog porijekla, koja je bila udata za Svetog Stefana Slijepog Brankovića. Njene Svete Mošti se nalaze u manastiru Krušedol na Fruškoj Gori.
U toku istorije na čelu Bugarske Pravoslavne Crkve se nalazio Albanac. U Albaniji počivaju Svete Mošti dvojice velikih pravoslavnih svetitelja Svetog Kozme Etolskog i Svetog Jovana Vladimira, koji potiče iz Crne Gore, grada Bara. I sad se jedan dio njegovih Moštiju nalaze u Sabornom Hramu u ovom gradu, a koji je upravo posvećen ovom svetitelju. Inače glavni dio Svetih Moštiju mu se nalazi u manastiru Sveti Jovan ili Šin Đon u gradu Elbasanu. Odnosi između Mitropolije Crnogorsko-Primorske i Albanske Pravoslavne Crkve su izuzetno dobri. Pravoslavnih u Albaniji najviše ima u južnom dijelu Albanije, kao i u glavnom gradu Tirani, gdje se nalazi velelepni novi Saborni Hram. Pravoslavlje, kao i druge religije su posle komunističke ateističke vladavine Envera Hodže oživjele, sa obzirom da je za vrijeme istog Albanija bila proglašena za prvu zvanično ateističku državu. Sve crkve, džamije i vjerske ustanove su bile zatvorene i njihov rad je bio zabranjen.
Neki od poznatih albanskih pravoslavaca su američki glumci Džon i Džejms Beluši.
Mnogo ne znamo jedni o drugima, pa i o najbližim susjedima. Kad bi smo se bolje upoznali vjerovatno bi i međusobni odnosi bili bolji bez predrasuda i nepovjerenja.
Miloš Lalatović
