Četrnaest izbora i četrnaest priča. Kad se podvuče crta, jedan zaključak ne važi za sve. U opštinama sa većom ekonomskom slobodom postoji tendencija da su i građani slobodniji da mijenjaju, organizuju se i reorganizuju. I u nacionalno mješovitim sredinama se itekako osjeća pad moći DPS, ali nedostaje kopča između zajednica koja bi ih totalno izbacila iz igre. Za sada osim Ure se nije našao niko ko bi zauzeo to mjesto, ali Ura ima probleme u etnički crnogorskom tijelu.
Lokalni izbori su nam donijeli mnogo zanimljivih rezultata i naznaka nekih trendova o kojima se i ne priča mnogo. Javni prostor su već zauzele tradicionalne stranke koje rezultate projektuju na nacionalni nivo, u očekivanju parlamentarnih i predsjednikih izbora.
No, priča o nedeljnim lokalnim izborima se nikako ne može posmatrati kroz samo jedan nivo. Glasač SNP-a iz Plužina je imao drugačiji motiv od svog partijskog druga iz Bara.
Pogled na pojedinačne rezultate dobija smisao tek ako se poznaju lokalne ili regionalne prilike, pa se zaključci mogu odozdo, a ne sa vrha. Sada više neko ikada postaje očigledno da se birači na lokalu više ne opredjeljuju većinski za velike ideje, nego imaju lokalne rezone. Iz izbora u izbore se pokazuje da broj glasača koji glasaju za lokalni princip sve češće prelama rezultate izbora. Pokazalo se i da se birači ne opredjeljuju prema programima ili imenu liste, nego prema povjerenju i realnom očekivanju od stvarnih ljudi na listama.
Tivat je svakako najizrazitiji primjer lokalne demokratije u kome tradicionalne partije sve teže dolaze do daha. DPS je na vrijeme prepoznao taj trend, ali maskarada u Podgorici nije prošla, jer je slon DPS-a u sobi bio prevelik za ignorisanje.
Tivat je dugo bio bastion DPS, koji tradicionalne opozicione partije nisu mogle slomiti. Promjena je došla tek kada su se pojavili ekonomski nezavisni ljudi, prepoznati u lokalnoj zajednici i van politike. Dovoljno jaki i nezavisni da odole i DPS-u, a i centralama tradicionalnih partija. „Višak demokratije“ u Tivtu je osokolio mnoge, pa su na izbore izašle brojne lokalne liste i mahom ušle u lokalnu Skupštinu. Posebno je interesantna Krtoljska lista, koja predstavlja samo građane iz jednog geografskog dijela opštine, a koja je osvojila čak dva odbornika. Izgleda da se vlast neće formirati za njih, a to znači samo da će kamioni sa asfaltom brundati naredne četiri godine prema Luštici i ostalim krtoljskim naseljima. Sa druge strane DF, osokoljen rezultatima sa parlamentarnih izbora je osvojio svega četvrtinu glasova od 30. avgusta 2020. Nejasna situacija oko budućeg predsjednika pokazuje i da glasači većinski imaju različite kriterijume kada ocjenjuju rad prethodne uprave.
Budva je opština u kojoj su pobjednici prepisali recept DPS, to jeste uspjeli su da dobiju podršku od lokalnog biznisa. Ono što je započeo Bato, nastavio je Milo, a to je podrška glasačima i sa opštinskog i sa biznis nivoa. Pomaže što su Srbi, ali je presudno jer zapošljavaju. I ovdje se može dodati faktor da konzervativniji glasači vole jake lokalne lidere kakvim se predstavio Božović. Narodna politika uz privatni biznis je uvijek dobra kombinacija. Nije da to Budvani nisu znali na primjeru Marovića.
Bar je primjer u kome jedna lokalna vlast opstaje jer pored kontrole „državnih radnih mjesta“ ima dobru vezu sa lokalnom privredom. Cakanov Biram Bar i SD koji podržava ekonomski moćna porodica Kalamperović su onaj korektivni faktor koji održava DPS na vlasti. Uz DPS je takođe značajan broj lokalnih biznismena koji svoj poslove i održavaju uz ovaj ili onaj nivo stranačke podrške. I u opozicionim redovima su dominantne snage koje su ekonomske teme stavile iznad nacionalnih, što pokazuje rezultat zajedničke liste Demokrata i Evrope sad. Da se nešto dešava u Baru pokazuje i činjenica da ni afera sa čempresima nije mnogo poljuljala dosadašnju ekipu. Pomaže svakako i nacionalna struktura, jer stranke većine od 30. avgusta i dalje nisu našle način da ozbiljnije zagrebu bošnjački dio izbornog tijela. A to se najbolje vidi na primjerima sa sjevera.
Plav je dugo bio bojno polje između dva, slobodno se može reći, klana, jednog okupljenog oko DPS, a drugog oko SDP i kasnije SD. Rivalitet je uvijek bio veliki i čini mi se da je ovo prvi put da su izašli zajedno na izbore, ali su im je zajednički protivnik bili Bošnjačka stranka i URA, nove snage do sada često bez učešća u vlasti. Neko ko gleda odnose isključivo na nacionalnom nivou bi pomislio da se radi o ubjedljivoj pobjedi računajući tu i Bošnjake, ali stvari na lokalu su uvijek sa mnogo više nijansi. Lokalni DPS-DP-SD će imati tek labavu većinu, a pitanje je i kako će ona funkcionisati imajući u vidu bogatu istoriju konflikta ovih stranaka u Plavu.
U Rožajama takođe, zbog nacionalne monolitnosti Bošnjačka stranka i DPS predstavljaju dva itekako suprotstavljena bloka. Nerijetko su ti odnosi na ivici fizičkog obračuna. Na sreću Rožajaca, da bi odrđali tu trku, ministri iz Rožaja su uvijek nesebični prema svom rodnom kraju. Tako da je za uspjeh Bošnjačke stranke zaslužniji asfalt nego neka nacionalna politika. Pokazalo se i da je BS dosta pametno birala svoja ministarstva u prethodnim vladama. Asfalt, a ne knjige i digitalizacija.
Čak i bivšoj Tarzanovoj tvrđavi u Bijelom Polju se javljaju pukotine jer više nema posla za sve. Osim povoljnog nacionalnog sastava, DPS je gajio i dobre odnose sa lokalnom privredom i uspijevao da privlači ugledne lokalne ljude kao što je primjer sa sadašnjim nosiocem liste. Slično kao i u Baru, ali na mnogo manjem nivou, zahvanjujući kakvoj-takvoj lokalnoj privredi i državnim investicijama, Bijelo Polje se držalo na pružnoj kičmi Crne Gore. Atmosfera male sredine u kojoj i državni i privatni sektor gaje simpatije prema DPS-u nije povoljna za razvoj opozicionih kadrova koji nisu dobijali ni šansu za posao. Ipak, kolač je postajao sve manji, pa nije ni čudo da su se sa obe strane nacionalnog sektora javile neke nove snage. Posebno će biti interesantno ponašanje lokalne Bošnjačke stranke koja ima dovoljno kapitala za ucjene.
Slom DPS-a u Pljevljima, koji je započeo 2020. je cementiran zahvaljujući činjenici da su Rudnik, Termoelektrana i EPCG u rukama Fronta i Demokrata. U gradu koji proizvodnja struje koliko ubija, a toliko i održava u životu, nije bilo puno prostora za nove stranke i lokalne pokrete.
Šta reći za Plužine, poslednji bastion SNP-a? Pa dovoljno je da opština od par hiljada stanovnika godišnje dobija par miliona evra od EPCG na ime korištenja njenih jezera za HE.
Kada tolikim novcem raspolaže jedan čovjek, a uz to ga dosta široko dijeli sugrađanima, nema puno prostora za druge ideologije.
Jedina bitka, ona za Šavnik ili mali obračun Nikšićana je ostala nepoznanica, zbog prilične ekonomosko-strateške nebitnosti varoši dvaput izlazećeg sunca. Moguće je da i ovdje postoje neki budući energetski interesi, a taj kolač je, kao i u Plužinama najslađi za male opštine
Žabljak je izuzetak na sjeveru što se tiče novih stranaka, a razlog tome može biti njegov turizam, stvaranje ekonomski nezavisnih građana i kretanje velikog broja ljudi, koji sa sobom donose i neke nove ideje. Zato i n treba da čudi da je lokalna lista sa Evropom sad baš tu napravila dobar rezultat
Kolašin je mjesto gdje su pobijedile Demokrate zato što se su ga ostavili lokalcima. Martinović je ipak lokalno lice prepoznato na nacionalnom nivou i to mnogo znači u ovakvim sredinama. Zauzeti kampanjama u bitnijim mjestima, ostavili su ga da radi direktno sa svojim sugrašanima i tako mu pomogli na najbolji način.
Danilovgrad se u poslednje vrijeme skoro spojio sa Podgoricom, pa je porastao i broj građana koji ne zavise od lokalne vlasti i „seoskih prilika“. Blizina glavnog grada je i prelila dovonjno ekonomske slobode da se Danilovgrđani okuraže da daju šansu novim snagama.
Zeta je imala svoje prve samostalne izbore pa je moguće da su glasali emotivnije nego racionalnije. A vrlo je moguće da ne poznajem lokalne prilike.
Ostaje Podgorica, glavni grad u kome se zbog veličine izbori ne mogu posmatrati baš kao lokalni. Ovdje su se i najviše kod glasača lomili državni i lokalni motivi. Pa iako se konkretno Vukoviću nije mogla naći afera tipa Mugošine i Stijepoviće, balast je bio preveliki, a otklon od DPS nikakav. Podgoričani su zato glasali i za povišice, ali su kažnjavali i stranke koje nisu opravdale ranija očekivanja. Presudio je kod podgoričkog tridesetoavgustovca vrabac u ruci, jer onaj golub na grani nije izgledao realno. Ceh ponašanja na nacionalnom novou su platili kandidati Ure i SNP, koji su dobili manje glasova nego što po ličnim biografijama zaslužuju. I nad njima se nadvila tamna sjenka centrala.
Četrnaest izbora i četrnaest priča. Kad se podvuče crta, jedan zaključak ne važi za sve. U opštinama sa većom ekonomskom slobodom postoji tendencija da su i građani slobodniji da mijenjaju, organizuju se i reorganizuju. I u nacionalno mješovitim sredinama se itekako osjeća pad moći DPS, ali nedostaje kopča između zajednica koja bi ih totalno izbacila iz igre. Za sada osim Ure se nije našao niko ko bi zauzeo to mjesto, ali Ura ima probleme u etnički crnogorskom tijelu.
Vidi se i da u manjim sredinama građani vjeruju lokalno jakim ličnostima. Da glasaju za lično povjerenje u nekoga, mnogo prije programa na papiru. Iako često kritikovani, birači pokazuju da cijene konkretne rezultate, ali su laki i da kazne, ako neko previše stegne kaiš.
Rezultati izbora iz godine u godinu šalju poruku i starim strankama da je strpljenje građana pri kraju. Stranke osnovane u poslednjih deset godina su zbirno u ozbiljnom naletu, što je pored DPS najviše osjetio SNP.
Crnogorska scena će još dugo ostati turbulentna, ali iako mnogi ne žele to da vide, ubrzano se mijenja i sve više će biti bez milosti prema onima koji ne isporučuju rezultate.
Nebojša Babović
