Piše: Đorđe Bjelanović
Nakon 18 godina od premijere poslednjeg filma „S.O.S. – Spasite naše duše“, publika 53. FEST-a imala je priliku da pogleda njegovo novo ostvarenje „Budi bog s nama“. U pitanju je vizuelni umetnik, pisac, redovni profesor Fakulteta dramskih umetnosti u penziji, scenarista i reditelj koji je početkom osamdesetih godina prošlog veka, i to za svega četiri godine, snimio isto toliko filmova po kojima će ostati u analima srpske i jugoslovenske kinematografije – „Ko to tamo peva“, „Maratonci trče počasni krug“, „Kako sam sistematski uništen od idiota“ i „Davitelj protiv davitelja“.
Dobitnik je brojnih značajnih priznanja – Oktobarska nagrada Grada Beograda, nagrada „Aleksandar Lifka” za izuzetan doprinos evropskom filmu, specijalno priznanje „Živojin Žika Pavlović” za afirmaciju filmske umetnosti u svetu i „Zlatni pečat” Jugoslovenske kinoteke samo su neka od njih. Krajem 2021. godine izabran je za dopisnog člana Odeljenja umetnosti Srpske akademije nauka i umetnosti i na taj način postao prvi filmski stvaralac koji je dobio ovu čast. Najkraće, mogao bi se opisati u dve reči – Slobodan Šijan.
Reditelj jasne vizije
Povodom stogodišnjice filmske umetnosti u anketi Akademije za filmsku umetnost i nauku, „Ko to tamo peva“ proglašen je za naš najbolji film, a pre pet godina doživeo je i ponovnu bioskopsku distribuciju u Francuskoj, nakon što je digitalno restaurirana verzija prikazana u programu „Kan klasik”. Pišući o pomenutom delu za NIN, u vreme prvog prikazivanja, Bogdan Tirnanić ističe da ono što je ovo ostvarenje činilo boljim od svih ostalih domaćih filmova iz tadašnje produkcije „nije nikakva poruka ili, sačuvaj bože, ideja”, već upravo suprotno – „poverenje u priču” i, još više, njegova „svest o ciljevima i granicama sopstvenog debitantskog poduhvata”. Zbog toga, Tirnanić je video Šijana kao prvog modernijeg stvaraoca jugoslovenske filmske umetnosti koji ima viziju budućeg opusa, što, kako navodi, „ne podrazumeva ništa drugo do niz boljih ili lošijih filmova čiji će zajednički imenitelj biti nekoliko individualnih mitologema”.
No, iako se radi o autoru koji je imao jedan od najboljih početaka u istoriji filma ovog prostora, Šijan nije imao tako silovit nastavak karijere. Posle petog filma „Tajna manastirske rakije“ iz 1988, punih 15 godina čekao je na snimanje novog, tako da je proširio opus tek u ovom veku, kada je režirao dva – „Siroti mali hrčki“ (2003) i „S.O.S. – Spasite naše duše“ (2007), koji ni blizu nisu ponovili uspeh njegovih prethodnih radova.
Povratak u dvadesete
Sada, u okviru novog izdanja FEST-a, izmeštenog iz tradicionalnog termina i označenog kao novo mesto društveno-političkih podela, ni premijera povratničkog filma velikog Šijana nije mogla da ispuni Plavu dvoranu Sava centra. A put do festivalske projekcije nije bio nimalo lak. Prvi sinopsis na konkursu Filmskog centra Srbije za finansiranje i sufinansiranje igranih filmova reditelj je podneo još 2013. godine, dok je snimanje počelo 2019. i kasnije više puta prekidano, što zbog pandemije, što zbog nedostatka sredstava. Na kraju, film je realizovan u koprodukciji čak sedam zemalja.
Kroz novo ostvarenje „Budi bog s nama“ Slobodan Šijan nas vraća u vreme Boška Tokina (1894–1953), pionira srpske kinematografije i filmske kritike, koosnivača zenitizma, autora romana „Terazije“ i jedne od najvažnijih ličnosti srpske kulture između dva svetska rata, koji, obeležen kao narodni neprijatelj, u zatvoru pripoveda strastvenu i duhovitu priču o neobičnim okolnostima u kojima je snimljen, a potom i misteriozno nestao njegov film „Kačaci u Topčideru“ ili „Budi bog s nama“.
Prateći, dakle, snimanje prvog modernog, urbanog filmskog dela na Balkanu 1924. godine, koji je Tokin radio zajedno sa dadaistom Draganom Aleksićem, Šijan oživljava vreme koje iz današnje perspektive deluje idealnije, posebno zbog umetničkog zamaha i zanosa. To je vreme automobilizma, aeroplana i seksualne revolucije, ali i značajnih pisaca, slikara i glumaca koji su obeležili tadašnji Beograd. Među njima su Tokinovi prijatelji i saradnici Miloš Crnjanski, Ivo Andrić i Sava Šumanović, a u filmu se mogu sresti i Tin Ujević, Branislav Nušić, Žanka Stokić, Ita Rina, kralj Aleksandar, Tito i Staljin.
„Budi bog s nama“, čiji scenario, pored autora filma, potpisuju Biljana Maksić i Vladimir Mančić, dok je muziku komponovala slovenačka grupa „Lajbah“, lakomisleno se može shvatiti kao puki realistični portret Boška Tokina i njegove misije, a zapravo je bliži fantaziji o sudbini intelektualca u promenljivim vremenima i političkim okolnostima obeleženim pokušajima da se izmeni svet koji je tek preživeo užasan rat.
Potencijal za dugovečnost
Ipak, u nešto više od 90 minuta materijala, služeći se klasično šijanovskim komičnim tonom, reditelj je napravio delo koje je samo na trenutke uzbudljivo i prijemčivo. Uz prenaglašenu teatralnost velike glumačke postave, koju predvodi Miloš Biković, zapaženije uloge ostvarili su Goran Bogdan, Nebojša Dugalić, Jovana Stojiljković i Sergej Trifunović.
Kako Tokin i Aleksić u jednoj sceni prolaze pored kuće u kojoj su snimani „Maratonci“, a kako se i nešto kasnije, u prikazu zabave kod „Moskve”, začuje numera „Svi vi što maštate o sreći”, vraćajući nas u Đenkin bioskop, pitanje koje se nameće nakon projekcije Šijanovog novog filma jeste da li i u njemu ima potencijala za dugovečnost u narodu. Iako verno žanru, ostvarenje ostavlja utisak zarobljenosti u kalupu, boreći se s manjkom suštinske razigranosti i karakterizacije likova, kao i pamtljivih replika. Konačno, čini se da najveću vrednost predstavlja činjenica da je slavni autor napokon dobio priliku da svoju mladalačku fascinaciju pričom o nestanku Tokinovog dela pretvori u film i još jednom se pokloni publici.
Izvor: NIN
