Piše: Vuk Bačanović
Na Cetinju, gdje su „evropske vrijednosti“ odavno stekle status službene vrijednosne legitimacije i mjere normalnosti i opštedruštvene prihvaćenosti, priprema se spomenik trojici „znamenitih velikana“: Vitniju Vorenu, američkom arhitekti i zagovorniku crnogorske državne nezavisnosti, Đuru Draškoviću, crnogorskom oficiru i jednom od učesnika Božićnog ustanka, te Nikoli Petanoviću, emigrantskom ideologu i, kako će se ispostaviti, prilično neobičnom tumaču evropskih civilizacijskih tekovina. Nadležna uprava je potrebnu saglasnost već izdala, a projektom je propisano da sva trojica budu predstavljena kao jednako značajna, što je, administrativno gledano, najjednostavniji način da se ne postavljaju neprijatna pitanja o tome šta je ko od njih zapravo mislio.
Problem nastaje tek kada se, mimo projektne dokumentacije, otvori pitanje sadržaja. Jedan od predviđenih „velikana“ zastupao je stavove koji bi se kako početkom 20. vijeka tako i danas bez većih prevodilačkih teškoća mogli unijeti u program Kju-kluks-klana.
Nikola Petanović, naime, nije se zadržao na zahtjevu za nezavisnom Crnom Gorom. To je političko stanovište i kao takvo ne zahtijeva posebnu analizu. On je, međutim, smatrao potrebnim da ga dodatno ojača aparatom koji je u to doba redovno priskakao u pomoć tamo gdje su činjenice pokazivale nedovoljnu kooperativnost: krvlju, rasom i Ilirima.
Vuk Bačanović: Dobro došli u Republiku Srpsku, osim ako ste student
Posebno je poučno što Petanović do ove tačke nije stigao tako što je jednog jutra prestao biti Srbin, a popodne, nakon kraćeg uvida u arheološki leksikon, otkrio ilirsku komponentu svoga bića. Njegov put je bio uredniji i, baš zato neprijatniji i za srpski i za crnogorski nacionalizam sadašnjice. Polazi iz starog crnogorskog samopoimanja u kojem su Crnogorci, upravo kao Srbi, bili najslobodniji, najčistiji i najherojskiji dio naroda, da bi poslije 1918. isti mehanizam kolektivne izuzetnosti samo premjestio u drugu nacionalnu rubriku.
U njegovim tekstovima još opstaje priznanje zajedničkog srpskog porijekla, ali se zatim osmanska prošlost Srbije pretvara u objašnjenje različitog „genetskog sastava“, dok Crnogorci ostaju, razumije se, rasno i kulturno očuvani. Na kraju postupka pojavljuje se i „slovensko-ilirska mješavina“, čiji ih „ilirski karakter“ navodno čini „superiornijim od Srba i ostalih susjeda“.
U tome je, uostalom, i suština: priča o biološki nadmoćnom srpstvu nije ništa manje odvratna od priče o biološki nadmoćnom nesrpstvu. Razlikuje se tek administrativna pripadnost superiornosti. Jednom je krv dokaz da ste najbolji Srbi, drugi put da sa Srbima nemate ništa zajedničko.
Ostalo ostaje isto: porijeklo se pretvara u argument, mit u antropologiju, a politička mržnja u navodnu prirodnu činjenicu. Dvadeseti vijek je više nego jednom pokazao šta nastaje kada narod počne dokazivati svoju moralnu vrijednost genetikom. Zastave se mijenjaju, neprijatelji takođe; obrazac ostaje uporno nepromijenjen.
Naravno, tu se obično pojavi i dežurna služba za istorijski kontekst, sa sasvim ispravnim upozorenjem da ljude treba posmatrati u vremenu u kojem su živjeli. Primjedba je neosporna. Bilo bi samo poželjno da važi kao opšte pravilo, a ne kao privremena mjera za spasavanje odabranih pokojnika. Kada su Pljevlja odlučila podići spomenik patrijarhu Varnavi Rosiću, podsjećalo se, s pravom, da je 1937. govorio kako je Bog Nijemcima poslao „dalekovidog Firera“ i da Hitlerova borba služi čovječanstvu. V
Varnava je umro već 23. jula iste godine, dakle prije nego što je nacistički režim stigao da do kraja administrativno razradi svoju predstavu čovječanstva, ali njegove riječi stoje u službenom Glasniku Srpske pravoslavne patrijaršije, pa oko njih, srećom, nema potrebe osnivati komisiju za utvrđivanje šta je govornik htio da kaže. Spomenik je u međuvremenu izrađen, postupak postavljanja nastavljen, a pitanje šta jedna zajednica danas želi da proslavi time je sasvim legitimno otvoreno u okvirima otvorenog društvenog dijaloga.
Samo što ni patrijarhov slučaj nije moguće razumjeti ako se iz Evrope tridesetih izuzmu svi koji su Hitlera u nekom trenutku pogrešno procjenjivali. Dejvid Lojd Džordž se 1936. vratio iz Njemačke impresioniran i nazvao Hitlera nacionalnim herojem, čak „Džordžom Vašingtonom Njemačke“, da bi kasnije postao protivnik politike popuštanja.
I Čerčil je u tekstovima tog vremena znao priznati Hitlerovu snagu volje i političko postignuće, istovremeno osuđujući njegovu brutalnost i upozoravajući na naoružavanje Njemačke. Drugim riječima, zabluda o Hitleru jeste bila rasprostranjena evropska pojava. To nikoga ne opravdava, ali barem objašnjava kategoriju zablude.
Kod Petanovića je stvar nezgodnija. On nije pogrešno procijenio tuđu ideologiju. On je proizvodio vlastitu. Dakle, nije pogrešno procijenio jednog političara niti se privremeno oduševio određenom monstruoznom propagandom. On je svoju proizvodio sam, sa zavidnom predanošću čovjeka koji je nedostatak istorijskih dokaza odlučio nadoknaditi viškom krvi. Konstruisao je, pamfletistički, starodrevnu crnogorsku naciju, slovensko-ilirsko nasljeđe i biološki zasnovanu superiornost nad susjedima, dakle kompletnu pseudonauku čiji je zaključak bio poznat prije nego što je istraživanje počelo.
Vuk Bačanović: Svi naši zaštitnici i njihove masovne grobnice
Sa stvarnom istorijskom genezom nacionalnih identiteta to ima otprilike onoliko veze koliko astrologija sa astronomijom, s tom razlikom što astrologija uglavnom ne traži supremacijska politička prava za superiorne Blizance.
Istina, evropske države i nacionalni pokreti rado su posezali za antikom. Britanija je baštinila keltske Brite, Španija Hispaniju, a jugnoslovenski romantičari Ilire i Iliriju. U tome nema ničeg neobičnog: antičko ime može poslužiti kao politički ili kulturni simbol savremene zajednice. Međutim, nešto sasvim drugačije iz takvog imena izvesti „drevnu krv“, iz krvi kolektivni karakter, iz karaktera kulturu, a iz kulture pravo na superiornost.
To više nije romantičarsko pozivanje na prošlost, nego ona grana evropske pseudonauke koja je ljudska bića najprije rasporedila po krvi, potom po obliku lubanje ili veličini nosa, a onda, kad se steknu tehnički uslovi, i po stočnim vagonima.
Ako se već Petanović uvodi u javni prostor bez ijedne neophodne fusnote o toj vrsti mišljenja, bilo bi dosljedno da uz spomenik stoji i mala maketa gasne komore.
Na tabli koja objašnjava njegov doprinos crnogorskom identitetu bi bilo dovoljno napisati:
Evropske vrijednosti. Prethodno izdanje.
