Piše: Vuk Bačanović
Ako je, kako je Andre Gliksman naslućivao, glupost jedan od najpouzdanijih pokretača istorije, onda su porazi njena najurednija knjigovodstvena stavka: jedni budu očigledno pretrpljeni, drugi se nekako i priznaju, a treći se decenijama preimenuju u pobjede dok i posljednji svjedok onoga što se stvarno dogodilo ne umre. Pol Tabori bi tu, vjerovatno, samo dodao da ljudska glupost nikada nije zadovoljna samim porazom, nego osjeća neodoljivu potrebu da mu naknadno pribavi i teorijsko opravdanje. Ali postoji i jedna rjeđa, balkanska podvrsta, gotovo dostojna posebnog poglavlja u političkoj antropologiji gluposti: poraz kojem se, dvadeset godina pošto je već uredno pretrpljen, iz Beograda naknadno sastavi obrazloženje zašto je bio ne samo neizbježan nego, ako ćemo pravo, i antropološki opravdan.
Upravo tu disciplinu Zoran Ćirjaković usavršava u tekstu koji počinje grandioznim lamentom da je secesija Crne Gore „najveći poraz srpstva i Srbije u poslednjih osam decenija“. Srbija je, veli, bez mora „uštrojena zemlja“, Zapad je uvijek antisrpski, tragedija je kosmička, suze već kaplju po karti Boke, a čitalac samo što ne začuje kako negdje iza Lovćena, u magli istorijske nepravde, zajeca guslar nad izgubljenim srpskim jedinstvom, sve uz tugaljivi glas Olivere Katarine: „U Ad mi se svijet pretvorio…“ I baš kada bi čovjek očekivao da poslije takvog svesrpskog opela uslijedi bar nešto o potrebi zacjeljenja otvorenih i gnojnih rana, autor zasuče rukave i marljivo počne dokazivati da je to isto jedinstvo bilo prirodno otprilike koliko i zajednička stambena zajednica sokola i ptice jarebice.
Jer Srbija, saznajemo odmah potom, devedesetih nije bila država u kojoj su Crnogorci imali veliki politički uticaj, nego, ni manje ni više, „kolonija Crne Gore“. Srbi iz Srbije i Srbi iz Crne Gore, iako su tobože „identitetski isti“, međusobno su udaljeniji nego Srbi i Crnogorci u samoj Crnoj Gori. Ovi drugi, bez obzira kako se nacionalno izjašnjavaju, dijele isti „kulturni obrazac“, a Srbiju, po Ćirjakoviću, vide kao „svoju lovinu“ i Srbijance kao „inferiornu, nižu vrstu“. To je, valjda, nova škola nacionalnog integralizma: najprije proglasiš secesiju najvećom nacionalnom katastrofom, a onda objasniš da su ljudi čiji odlazak oplakuješ jedan kolektivni predatorski soj koji te smatra nižim oblikom života. Poslije još dva takva pasusa čovjek više ne zna zašto se Crna Gora uopšte odvojila tek 2006, umjesto da je Srbija još 1918. preklinjala Antantu da između Užica i Kolašina postavi sanitarni kordon.
Vuk Bačanović: Udžbenik koji je ostao vjeran istorijskoj Crnoj Gori
A dokazni postupak dostiže naučni vrhunac kada se pojavljuju studenti koji su se, prema anegdoti sa privatnog fakulteta, navodno predstavljali kao Srbi samo „od ponedeljka do petka“. Iz tog profesionalno probranog akademski uzorka Ćirjaković izvodi gotovo ontološku dijagnozu Crne Gore: tamo čovjek uveče legne kao Srbin, a ujutro se može probuditi kao Crnogorac, zavisno od vremenske prognoze, od toga da li mu je je Mjesec ušao u vagu i toga ima li tog dana predavanja u Beogradu. Tako smo od „najvećeg poraza srpstva“ stigli do naroda čija je nacionalnost, izgleda, privremena boravišna dozvola: važi dok traju predavanja u Beogradu, a prestaje čim se pređe Zlatibor. Ako je cilj bio polemisati sa dukljanskim nacionalizmom, ovo je prilično neobičan metod, jer mu se ne ruši osnovna premisa nego mu se besplatno betonira temelj: Srbijanci i Crnogorci su, eto, dva toliko različita mentalna i kulturna svijeta da ih nekako jedva spaja zajedničko ime.
A onda dolazi remek-djelo etnopsihologije, sintagma „slučajno pravoslavni Hrvati sa albanskim mentalitetom“. U jednoj jedinoj rečenici uspjelo se ono za šta bi manje darovitom čovjeku bila potrebna čitava konferencija balkanskih šovinista: Hrvati su svedeni na „politički model“, Albanci na „mentalitet“, Crnogorci na njihov hibrid, a pravoslavlje mu dođe kao neka deklaracija na plastičnoj ambalaži koja upozorava na lako kvarljivu robu. Ćirjaković tako pokušava da obesmisli dukljanstvo prihvatajući upravo njegovu osnovnu pretpostavku: da između Crne Gore i Srbije postoji nekakva duboka, gotovo civilizacijska psihološka granica, da su političke navike, kulturni refleksi i kolektivne predstave s obje strane te granice toliko različiti da je zajedničko nacionalno ime posljedica sistematskog neobrazovanja istoričara minulih epoha nego jasno utvrđenih istorijsko-antropoloških činjenica. Razlika je samo što dukljanski ideolog na kraju rečenice kaže „i zato smo poseban narod“, dok Ćirjaković kaže „i zato smo isti narod, samo što je njegov crnogorski dio nepopravljivo feleričan“. Ostatak antropološkog materijala ostaje gotovo netaknut: isti jaz, ista podozrivost, ista priča o različitim mentalitetima i istoj tobožnjoj nemogućnosti stvarnog zajedništva, samo je na kraju promijenjen ideološki predznak.
Posebna komedija počinje kada se ta metoda preseli na opisivanje prilika u Crkvi. Mitropolija crnogorsko-primorska sebe, strašnog li otkrića, naziva Mitropolijom crnogorsko-primorskom. Ponekad čak samo Mitropolijom. I tu se već pali crvena lampica nacionalnog alarma: ako se dovoljno puta ne izgovori puno „Srpska pravoslavna crkva“, možda će se jedne noći Slavku Peroviću u snu ukazati konačan dokaz da je Sveti Petar Cetinjski sve vrijeme samo glumio Srbina i da priča o obnovi Pećke patrijaršije nije bila politički program nego dobro osmišljena istorijska dezinformacija, a Joanikije se proglasiti ne-patrijarhom ne-SPC. To što se crkvene eparhije po cijelom pravoslavnom svijetu normalno nazivaju svojim eparhijskim imenima postaje sporedna tehnička sitnica. Po toj logici, kada neko kaže „Žička eparhija“ umjesto „Srpska pravoslavna crkva, Eparhija žička“, već treba provjeriti da li se u Kraljevu štampa separatistički tomos, kao i krunisanje budućeg kralja „Žičana“.
Najljepše je što stvarnost čak nema pristojnosti da pomogne tezi. U samoj Crnoj Gori na zvaničnom mitropolijskom sajtu čitamo: „Srpska pravoslavna crkva, Mitropolija crnogorsko-primorska“, dok Temeljni ugovor sa državom Mitropoliju izričito smješta u organsku strukturu SPC. Ali za političku metafiziku to nije dovoljno. Ime „Mitropolija“ je tako odjednom „trag“ koji prelazi u „tendenciju“, dočim tendencija prerasta u „tihu desrbizaciju“, koja već uveliko kuca na vrata buduće Crkve Crne Gore. Nedostaje još samo forenzička analiza broja slova S u nedjeljnim saopštenjima i grafikon koji pokazuje da se autokefalija približava brzinom od 2,7 izostavljenih pridjeva mjesečno.
Vuk Bačanović: Dimitrijević i Ljakić – Krv Aveljeva ne optužuje žrtvu
Zato Ćirjakovićev tekst uopšte nije osmišljen kao uspješna kritika dukljanstva. Ispravno se može posmatrati jedino (ne)namjerna teorijska ispomoć tom konceptu. Dukljanskom nacionalisti i antisrpskom šovinisti ostavlja gotovo sve što mu je potrebno: Srbijanci i Crnogorci imaju duboko različite kulturne obrasce; Crnogorci Srbiju vide kao lovinu; Srbijance smatraju nižom vrstom; nacionalni identitet im je fluidan; Crna Gora je postala suštinski antisrpska što je, gotovo pa njena priroda; njeno pravoslavlje postepeno dobija posebnu isključivo crnogorsku političku fizionomiju; čak i Mitropolija navodno klizi ka nekakvom samostalnom crnogorskom crkvenom subjektu. Dukljanskom teoretičaru ostaje samo da u Wordu pritisne Ctrl+H, zamijeni „žalosno“ sa „sjajno“ i „opasnost“ sa „istorijska nužnost“, i rad je praktično spreman za recenziju Adnana Čirgića.
Otud nije nikakvo čudo što je Antena M u takvom tekstu mogla prepoznati materijal vrijedan naročite pažnje, pogotovo u dijelovima o Crkvi. Nije neophodno da se slažete sa autorom koji vas smatra plodom srbofobične politike ako vam je upravo isporučio tezu da su Srbijanac i Crnogorac kulturno udaljeniji nego Srbin i Crnogorac u Crnoj Gori i još vam na poklon dodao sumnju da će se i sama Mitropolija jednog dana emancipovati od srpskog imena. To je ona vrlo smišljena vrsta „polemike“ u kojoj protivnika napadnete tako što mu donesete municiju, napunite šaržer, podesite nišan i onda mu ogorčeno prebacite što vam je izrešetao koljena.
I tu se krug zatvara na gotovo savršenoj ironiji. Tekst koji se formalno otvara kao lament nad „najvećim porazom srpstva“ u suštini ima potpuno suprotnu svrhu: ne osporava dukljansku predstavu o Crnoj Gori, nego je dograđuje, radikalizuje i snabdijeva novim argumentima. I ne, ovdje nije riječ o nenamjernom ideološkom klizanju, nego o prilično svjesnom pregalaštvu: srpska ideja u Crnoj Gori najprije se proglašava istorijski poraženom, zatim antropološki suštastveno sumnjivom, a na kraju i crkveno neodrživom. Dukljanstvu je teško zamisliti korisnijeg saveznika od onoga koji će, nastupajući kao njegov protivnik, objasniti zašto su njegove temeljne pretpostavke zapravo tačne. Zato ovaj tekst najmanje liči na pokušaj odbrane srpske ideje u Crnoj Gori, a najviše na njenu pažljivo sastavljenu čitulju, pri čemu autor nije ožalošćeni rođak koji se još nada vaskrsenju, nego svjesni sastavljač smrtovnice još uvijek živom narodu, a u kojoj su već određeni datum i uzrok smrti i porodica koja uopšte nije ožalošćena.
