Ove godine obilježava se važan jubilej – 100 godina od rođenja Vaska Pope. Za nekolika dana biće obilježen i dan njegovog rođenja, 29. jun.
Pjesnikov biograf Radovan Popović u knjizi „Vasko Popa – Mit i magija“ piše:
„Rođen u znaku raka (vodeni znak, pod uticajem Meseca, najjače je obdaren maštom i senzibilnošću), 29. juna 1922, u selu Grebencu, na obodu Deliblatske peščare, trideset kilometara od Vršca, bliže Beloj Crkvi, u tipičnom banatskom selu, Vasko Popa je kršten u mesnoj crkvi Uspenja gospodnjeg. Otac Vasilije (1893), seoski beležnik, a potom bankarski činovnik, i majka Emilija (1900), rođena Suču, domaćica, dali su ime sinu po ocu – Vasilije. Kuća u kojoj je Vasilije rođen nosila je broj 79, i srušena je posle Drugog svetskog rata. Kum na krštenju bio je Simeon Flavijus Balea“.
U Vršcu pjesnik završava osnovnu školu, te upoznaje Hašu Singer, svoju buduću suprugu kojoj će posvetiti sve svoje pjesničke knjige. Pjesnikov biograf obavještava, dalje, kako će se „u osmom razredu gimnazije Vasko Popa […] prvi put zainteresovati za marksističke ideje“, te kako „u jesen 1940. godine upisuje u Beogradu studije na Filozofskom fakultetu“, nakon čega prelazi na Tehnički fakultet, dok „u jesen 1941. odlazi u Bukurešt i, po želji roditelja, upisuje studije medicine“, da bi, najzad, prešao u Beč „ponovo upisavši studije filozofije (u maju je uhapšen i sve do avgusta 1943. zatočen u nemačkom koncentracionom logoru u Zrenjaninu). Ponovo se vraća u Beč, gde ostaje do septembra 1944. godine. Sluša predavanja iz francuske i nemačke književnosti, radi kao kondukter tramvaja, druži se sa naprednim omladincima, izmičući Gestapou sve do povratka u Vršac“. Nakon oslobođenja svog zavičajnog grada, „početkom oktobra 1944, primljen je u SKOJ, a već krajem mjeseca i u Komunističku partiju Jugoslavije“. U Vršcu biva delegiran za poslove iz oblasti kulture. U tom trenutku Vasko Popa „ima dvadeset i dve godine, izvrsno govori nemački, zatim francuski (koji je studirao) i, naravno, rumunski, maternji jezik“.
Međutim, ako je dopušteno dopuniti pjesnikovog biografa: u tom trenutku, Vasko Popa ne samo da govori i srpski jezik, već na njemu počinje da stvara jedan grandiozan književni opus, što ne umanjuje njegov doprinos kulturi shvaćenoj u nadnacionalnom smislu, kakav su ponudili još neki njegovi sunarodnici koji su napustili maternji jezik i prostor. Spomenimo samo Emila Siorana, Ežena Joneska i Paula Celana. Razmišljajući o ovim velikanima Kornel Ungureanu, autor predgovora za posthumno objavljene pjesme Vaska Pope napisane na rumunskom jeziku, zapaža sljedeće:
„Postojao je momenat zabrane – vreme u kojem je rumunsko stvaralaštvo postalo moguće samo u izgnanstvu. Možda je postojala faza tranzicije koja pripada unutrašnjem izgnanstvu, unutrašnjosti u nastajanju. Jer, postavlja se pitanje: Zašto je Vasko Popa napustio rumunski jezik?” Ungureanu prethodno napominje da desetak Popinih rumunskih pjesama „dokazuju da bi Vasko Popa hteo i mogao da piše na rumunskom”, a nakon pitanja daje izvjesne odgovore; između ostalog, naglašava da su iz rumunske poezije bili „isključeni svi pisci koje je voleo”.
Razmišljanja Kornela Ungureanua višestruko su zanimljiva, ali vrijedi naglasiti da vrijeme Popinih početaka u srpskoj književnosti, takođe, odlikuje ne samo isključivanje pisaca, već i čitavih epoha iz kulturnog pamćenja. Kako se decenijama ponavljalo u našim udžbenicima, pjesnički istup Vaska Pope i Miodraga Pavlovića početkom pedesetih godina prošlog vijeka, iako u prvi mah negativno primljen u kritici, upravo je bio prvi korak u nastojanju da se umjetnost vrati umjetnosti. Međutim, pjesnička, antologičarska i profesionalna djelatnost Vaska Pope, Miodraga Pavlovića, kao i nekih drugih autora, tokom šezdesetih godina prošlog vijeka, snažno je usmjerena ka integrisanju srpske nacionalne kulture i duhovnosti, što prevashodno donosi njihov pjesnički i antologičarski povratak srpskom srednjovjekovlju.
Ako se vratimo pjesnikovom biografu R. Popoviću, nalazimo jedan važan događaj iz pedesetih godina koji je, očito, dao svojevrsno nadahnuće da se Vasko Popa i Miodrag Pavlović profilišu kao stvaraoci i borci za otkrivanje, za stvaralačko re-kreiranje srpskovizantisjke kulture i duhovnosti. Naime, u poglavlju koje nosi naziv „Na poklonjenje, u Svetu goru“ stoji sljedeće:
„Početkom aprila 1958. umire Isidora Sekulić, u 82. godini. Vaska Popu spisateljica je odredila da zajedno sa Elijem Fincijem i Živoradom Stojkovićem bude izvršilac njene poslednje volje. […] U drugoj polovini septembra zajedno sa prijateljima Miodragom Pavlovićem i Živoradom Stojkovićem, Vasko Popa kreće u Grčku, na poklonjenje u Svetu Goru. […] U manastiru Hilandar, odmah po dolasku, u kapelici Savinog pirga njih trojica priređuju polugodišnji pomen Isidori Sekulić. […] Inspirisan ovim hodočašćem u Hilandaru, Popa će napisati pesmu o Bogorodici Trojeručici“.
U stihovima „Prispeo sam s puta / prašnjav i gladan / i željan drugačijeg sveta“ nalazimo ne samo identifikaciju pjesničkog subjekta sa Svetim Savom, kao arhetip putnika/hodočasnika, već se suočavamo s pitanjem od kakvog to svijeta pjesnik traži pribježište u manastiru Hilandar, od čega je prašnjava, čega je gladan? Pitanja očigledno upućuje na poslijeratni ambijent, na viziju svijeta iz kojeg je došao na Svetu Guru, znajući da je pobjegao od svijeta gotovog da Bogorodici sve tri ruke odsiječe.
Popin povratak srpskovizantijskoj tradiciji, ostvaren ne samo kroz poeziju, već i kroz antologičarski rad i urednički posao u Nolitu, ostao je daleko manje naglašen i tumačen od njegovih drugih pjesničkih poduhvata da ponudi jednu integralnu sliku srpskog kulturnog iskustva. Sam pjesnik te smjerove je odredio kroz svoje antologije „Od zlata jabuka: rukovet narodnih umotvorina“ (1958), pjesničkog humora „Urnebesnik“ (1960) i „Ponoćno sunce: zbornik pesničkih snoviđenja“ (1962), dok je njegov četvrti antologijski izbor „Jutro misleno: nemanjićko doba. Zbornik srednjovekovne srpske poezije“ objavljen posthumno, tek u ovom vijeku.
Vasko Popa preminuo je 1991. godine. Brigu o sahrani preuzelo je Udruženje književnika Srbije. Sahrana je održana bez velike pompe. Ali u koloni koja je ispraćala pjesnika bili su mnogo velikani: Dobrica Ćosić, Borislav Mihailović Mihiz, Dejan Medaković, Stevan Raičković, Borislav Radović, Svetlana Velmar Janković… Na čelu kolone nošen je krst, ali bez prisustva sveštenika. Pa ipak, kada je kolona prolazila pored grobljanske kapele vladika Amfilohije Radović naložio je da zvone zvona.
Smrt Vaska Pope uzdrmala je čitav književni svijet. Među prvim, telegram stiže od Josifa Brodskog: „Mislim da je Vasko Popa bio jedna od najmarkantjijih pesničkih figura u ovom veku”. Telegrami su stizali i od drugog nobelovca Česlava Miloša, od američkog pjesnika Marka Strenda…
Popa je preminuo u zenitu svoje slave, kao jedan od najprevođenijih pisaca svijeta. Objavljene su mu 52 knjige na stranim jezicima: 11 knjiga na engleskom jeziku, šest na njemačkom, tri na grčkom, tri na švedskom, po dvije na francuskom, poljskom, rumunskom, češkom i slovačkom, a po jedna na bugarskom, holandskom, mađarskom, norveškom, portugalskom (Brazil), ruskom, španskom (Meksiko), turskom, bengalskom i hindu jeziku. U Engleskoj i Americi štampane su Popine sabrane pjesme, što nije doživio nijedan pjesnik s jugoslovenskog prostora.
POSLEDNJA VEST O MALOJ KUTIJI
Mala kutija u kojoj je ceo svet
Zaljubila se u sebe
I začela je u sebi
Još jednu malu kutiju
Mala kutija male kutije
Zaljubila se i ona u sebe
I začela je u sebi
Još jednu malu kutiju
I tako je to u beskraj išlo
Ceo svet iz male kutije
Trebalo bi da bude
U poslednjoj kutiji male kutije
Ni jedna od malih kutija
U maloj kutiji zaljubljenoj u sebe
Nije poslednja
Nađite sada svet
Milorad Durutović
