U Podgorici je 14. 2. 2023. godine, u organizaciji Matice srpske ─ Društva članova u Crnoj Gori održano predavanje prof. dr Viktora Savića pod naslovom Srpska pismenost u Diokliji do vremena Nemanjića. Ovo predavanje održano je u susret Sretenju i Danu državnosti Republike Srbije, u Plavoj sali Srpske kuće.
Moderator događaja bila je Bojana Pejović, pozdravno slovo ispred Matice srpske ─ Društva članova u Crnoj Gori održala je prof. dr Jelica Stojanović, dok se nakon nje prisutnima obratio prof. dr Viktor Savić.
„Posebna mi je čast da večeras ugostimo izuzetnog naučnika i velikog prijatelja Matice srpske ─ Društva članova u Crnoj Gori, prof. dr Viktora Savića. Naučna postignuća Viktora Savića su, malo je reći, izuzetna. Ona su prepoznata u najvećim naučnim krugovima, naročito u slavistici i srbistici. On se uhvatio u koštac sa najizazovnijim i najtežim periodom, periodom koji je vezan za doba u kojem ne postoje dokumenta pisana srpskim jezikom i ćirilicom, ali postoji strana spomenička građa, kao i spomenici pisani glagoljicom o kojima se nije ni izdaleka dovoljno pisalo. To je najteže dokučiva, naučnim postignućima najteže prozirna i neizmjerno značajna građa, sa kojom se bave rijetki i izuzetni. Među njima je i naš Viktor Savić” ─ istakla je prof. dr Stojanović.
U uvodnom dijelu svog predavanja prof. dr Viktor Savić uspostavio je istorijski okvir, pod kojim se podrazumijeva dinamika istorijskih zbivanja i geografskih promjena, prije svega crkveno-jurisdikcijska pomjeranja na terenu.
„Naši istoričari ne ističu, a trebalo bi, da pozornica zbivanja kao činilac na strukturnom planu definiše jednu nacionalnu istoriju u odnosu na druge. Naime, kada pogledate, s onim narodom koji je primio na sebe ovo ime u novovekovnoj prošlosti; s Bugarima smo se dodirivali u ranoj istoriji, pa posle opet tek u epohi Nemanjića, praktično do Bitke na Velbuždu kada je slomljena snaga bugarske države i onda ─ tek posle mnogo stoleća, u drugoj polovini XIX veka” ─ istakao je prof. dr Savić
Pre svega istorija na prostoru srpskih zemalja izrazito je isprepletana u kontinuitetu još od najranijih vremena. Ta međusobna upućenost i zainteresovanost istorijskih činilaca govori o jednom etničkom prostoru ─ postojao je dakle iskonski osećaj međusobne povezanosti koji je pokretao unutrašnju interakciju, uprkos promenljivim političkim odnosima i feudalnoj rasparčanosti na više država i teritorija.
Osvrćući se na istorijske okolnosti koje se tiču odnosa Crkve u Rimu i njihovog odnosa prema Balkanu i Slovenima prof. Savić dodaje: „Da bi se razumeo istorijski trenutak pojave slovenske pismenosti, tačnije slovenske liturgije, treba imati na umu da su samo trojica papa odobravali i podsticali slovensku knjigu, ne bi li nametnuli svoj uticaj između Dalmacije i Srednje Evrope; u izmenjenim okolnostima, kada im to više nije bilo od koristi, sve ostale pape i zapadni prelati su ograničavali, pa čak i progonili slovensku knjigu”
Dioklija se nije pominjala u ranijim izvorima vezanim za Split, Dubrovnik i Kotor, što i nije neobično kada se ima u vidu snaga vizantijskog uticaja. Pouzdano se, ipak, zna da episkopije koje bi se mogle dovesti u vezu s Dioklijom, direktno ili u njenom neposrednom susedstvu, ulaze u sastav Dračke mitropolije u drugoj polovini X veka. Nije isključeno da je Dioklija u crkvenom pogledu, do početka X veka delila sudbinu sa ostatkom srpskih zemalja, a poslednji istorijski okvir do kada je već morala ući u sastav Dračke mitropolije bilo je Cimiskijevo osvajanje Bugarske i Raške 971. godine.
„Pomenuta Diokleja jedva da se javlja u domaćim izvorima, u njima preovlađuje Dioklitija, s regularnom tvorbom prideva dioklitijski, s paraetimološkim izvođenjem iz Dioklecijanovog, grčki izvornog imena, sa osloncem na legendu. Ovaj oblik verovatno se u srpskoj književnoj tradiciji ustalio u državnoj kancelariji Stefana Nemanjića uoči krunisanja 1217. godine. Naslon nije bio na vizantijskoj administraciji, nego na slobodnim tekstovima; poznato je da administracija stolećima zadržava svoje jezičke formule, pa se tako oblik Dioklija nije menjao. Odnos između Duklje i prideva dukljanski ustanovljen je u modernoj eposi i regularno je izgrađen u procesu stvaranja čitavih terminoloških serija. Dovoljno je reći da u iscrpnom Rječniku Jugoslovenske akademije znanosti i umjetnosti Duklje nema među odrednicama, što ne može biti slučajno ─ nema je jer te reči još nije ni bilo u naučnoj literaturi, ali verovatno ni u književnosti u vreme pisanja odrednica na početno slovo D. Vuk u svome rečniku beleži lokalni toponim Dӯke ─ to su zidine na ušću Zete u Moraču, od čega ne vidimo kako bi se moglo izvesti ime na kojem se danas široko insistira. Biće da je došlo do naknadnog ukrštanja sa imenom legendarnog cara Dukljana iz lokalnog predanja, sa starijim oblikom Duklijan koji otkriva svoje veštačko poreklo, jer teško da bi se nesliveni svršetak reči održao od najranijih vremena u narodnom govoru” ─ zaključuje između ostalog u svom predavanju prof. Savić.
Izvor: maticasrpskacg.org
