U Crnoj Gori se ne pojavljuju nove riječi ali se u jezičkom opticaju često nađu i vrlo brzo rašire pojave za koje treba smisliti novu, odgovarajuću riječ. U svijetu upravo novokovanice najčešće postaju riječi godine.
Opšteprihvaćeno je da se na kraju godine sumiraju rezultati i bira ono najbolje i najupečatljivije, maltene u svemu i svačemu, što je označilo odlazeću godinu. Taj običaj nije mimoišao ni riječi. Na kraju godine proglašavaju se nove, najpopularnije, i najčešće upotrebljavane riječi u toj godini. U velikim jezičkim kulturama riječi godine proglašavaju renomirani rečnici. U Engleskoj je to prvi počeo da radi Oksfordski rečnik.
Poslije Oksfordskog svoje riječi godine birali su urednici rečnika Vebster, Roberts, Kolins, Kembridž itd.
U Crnoj Gori nema leksikografskih institucija koje bi taj posao uradile ili se po ugledu na srodne institucije bavile riječima čija je upotreba u Crnogorskom društvu najviše skočila odnosno učestala tokom određene godine.
Pokušaj izdavanja našeg prvog rečnika neslavno se završio. Sjetite se da je prvi tom rečnika čim je izašao iz štampe (izdanje CANU„Rječnik crnogorskog narodnog i književnog jezika“) uz veliko negodovanje naše multikulturalne zajednice proglašen za atak na društvenu harmoniju zbog čega je hitno povučen iz upotrebe i spaljen. Tačno. Spaljen je. Možda je prvo isjeckan pa spaljen. Kad sam već za temu uzeo riječi očekujem da će se neko u doglednoj budućnosti pozabaviti i sudbinom prvog rečnika koji je bez ikakve sumnje imao dosta očiglednih propusta. Kakav god da je bio nije zaslužio lomaču. Ako smo kao društvo ukinuli smrtnu kaznu, ako već primenjujemo instituciju pomilovanja i za najteže zločine onda je i jedan rečnik kakva god tumačenja riječi da su se u njemu našla zaslužio da ga spasimo od srednjevjekovnih inkvizicionih manira i institucionalne vatre koja ga je u pepeo pretvorila.
Nadam se da zbog dolje opisanih riječi godine u Svijetu koje su se prenijele i na Crnu Gori niko neće tražiti da se zabrani, uništi i spali ovaj tekst.
U Crnoj Gori se ne pojavljuju nove riječi ali se u jezičkom opticaju često nađu i vrlo brzo rašire pojave za koje treba smisliti novu, odgovarajuću riječ. U svijetu upravo novokovanice najčešće postaju riječi godine.
Kada sam se već dohvatio posla da pišem o rečnicima i riječima koje su označile svaku godinu u sedmogodišnjem nizu od 2016. do 2023. godine, usudiću se da uzgredno obavim jezička prilagođavanja svjetskih riječi crnogorskom društvenom ambijentu.
Riječ godine prvi put me zainteresovala 2016-te. Tada je za riječ godine izabrana POSTISTINA. Zvučala mi je kao oksimoron. Kao da kažemo Istina je da nema više Istine jer je nastupilo doba POSTISTINE. Politička zbivanja u Crnoj Gori te 2016. godine na najbolji način su potvrdila smisao POSTISTINE. Na dan parlamentarnih izbora dogodio nam se navodni državni udar. Strefio nas je baš u vrijeme kada je Oksfordski rečnik za riječ godine proglasio POSTISTINU. Dokazivanjem POSTISTINE mala Crna Gora je iskoračila u budućnost.
Oksfordski rečnik je saopštio da POSTISTINA odražava stanje u kojem su činjenice manje važne od emocija. Sjećam se da su kao primjere za POSTISTINU spomenuli izlazak Velike Britanije iz Evropske Unije i pobjedu Donalada Trampa na izborima u Americi. To su za njih bile prevaziđene stvari na koje ne treba obraćati pažnju jer kao da se nijesu desile. To su bile istine koje treba izbrisati i na njih zaboraviti čim prije, jer su mnogo važnije emocije s kojima smo ih doživjeli od njih samih kao nespornih istina.
Po istom principu i lažni državni udar u Crnoj Gori bio je pravi primjer POSTISTINE, odnosno događaja u kojemu ISTINA nije igrala nikakvu ulogu. I kod nas su bile bitne samo emocije povezane s navodnim državnim udarom. I zaista dovoljno se prisjetiti emocija i strasti Vrhovnog državnog tužiloca, njegovog zamjenika, sudija i sudskog vijeća s kojima su nastupali u procesu. Žar i trans s kojim su smještali lažne dokaze optuženima za lažni državni udar jasno potvrđuju smisao i značenje POSTISTINE. Snažna emotivna potreba da se neko lažno optužbi, da mu se podmetne, da se izmisle krivci u Crnoj Gori i izvan Crne Gore, da se proizvedu nepostojeći neprijatelji potpuno je afirmisala POSTISTINU kao svjetsku riječ godine i u maloj Crnoj Gori. U našoj POSTISTINI bilo je svega od fantomskih ljudi, nepostojećeg oružja potopljenog u nekom jezeru nalik Loh Nesu, izmišljenih osoba, falsifikovanih imena, ispresijecanih i namontiranih izjava i razgovora pa sve do mobilnih telefona nafilovanih hiljadama poruka. Tvrdnja sudskog eksperta da zaplijenjeni mobilni telefoni mogu raditi više od godinu dana na principu perpetum mobile bez punjenja i pražnjenja baterije više je samo jedna od mnoštva malih POSISTINA.
U crnogorskim okolnostima te 2016. godine zajedno sa POSTISTINOM riječ godine bi mogo biti UDAR. UDAR dopunjava i afirmiše POSTISTINU. Radi se o onom udaru na izborni dan koji je vlast izvršila na slobodnu volju građana. Naime kada su tog izbornog dana građani krenuli ka biralištima da se izjasne protiv vlasti zatrubile su policijske sirene, zavrtjela se rotaciona svijetla, izvršena hapšenja, saopštile se dramatične vijesti o ugroženosti države i posijao strah među narodom. UDAR na slobodu glasanja uniženog i opljačkanog naroda izvršila je trodecenijska DPS despotija. Zbog toga bi DESPOTOUDAR mogla biti prava riječ koja je obilježila 2016. godinu u Crnoj Gori. DESPOTOUDAR je u potpunom saglasju sa POSTISTINOM koja je izabrana za svjetsku riječ iste godine.
Poslije 2016. godine odlučio sam se da pratim riječi godine.
Po mom saznanju prvi lovac na riječi godine bio je Oksfordski rečnik. Urednici rečnika Vebster, Roberts, Kolins, Kembridž prihvatili su izazov. Podstaknuti Oksfordom i oni su se dali u potragu za svojim riječima godine. Baš kao što su Engleski lovci odlazili sa safari šeširima u Afriku da love egzotične životinje kako bi ih u vidu trofeja vratili u maglovitu i sumornu Englesku tako su se i urednici engleskih rečnika razmileli po raznim lovištima od televizije, novina, internet pretraživača, biblioteka, arhiva do politike, kulture, opštih komunikacija da bi pronašli trofejnu riječ, odnosno novog ljubimca favorita kojim će dopuniti svoj jezik. U tu svrhu urednici su izdvajali riječi koje su se najčešće koristile tokom određene godine. Te riječi su lingvističkim i kulturološkim značenjem pratile, aktuelna društvena zbivanja i trendove. Ovđe riječi godine sagledavam i iz pozicije Crne Gore.
2017. godina protekla je u znaku riječi Jutkvejk (Youthquake). Jutkvejk je označavala promjene u kulturi, ukusima i običajima mladih ljudi. Korijen riječi je povezan sa prevratima u modi i muzici mladih generacija. Radi se dakle o kulturi, promjenama i stresu kod mladih. Kada se spoji dobija mladost i stres dobija se Mladostres sa jednim t. U duhu naše tradicije i jezika Jutkvejk je moguće prevesti na originalniji način Za tinadžera mi koristimo riječ momčić ili frdžopac. Frdžopac nema svoju žensku varijantu. Na sreću postoji jedna slična riječ za momčića koja je rodno senzibilisana. Ta je riječ fistun. Izraze fistunčić i fistunica možemo koristiti za školarce i uopšte mlađe uzraste. U skladu s tim od fistuna i stresa dobijamo lijepu riječ FISTUNOSTRES koja odslikava dileme i preokrete kod mladih ljudi.
Važno se podsjetiti da je kod nas u godini FISTUNOSTRESA otpočelo suđenje za državni udar koje je aktuelizovalo DESPOTOUDAR kao prethodnu riječ godine.
2018. godina je protekla u znaku svjetske riječi godine TOKSIČNO što je upućivalo na opštu zagađenost društva. Sve je bilo otrovno i prevarno. Mediji u znaku dezinformacija, institucije u znaku nepravde, politika u znaku korupcije, nasilja, ispraznosti. Opšta toksičnost u Crnoj Gori prenijela se i na 2019. godinu kada smo viđeli snimak s kovertom u džepu gradonačelnika Podgorice i podmićivanja na najvišem državnom nivou. Saznali smo za platne kartice, hotelske račune, provode i šopinge koje je predsjedniku države i predsjedniku skupštine Crne Gore plaćao jedan odbjegli bankar-biznismen. Povodom jedne sitne stavke (usluge hotelske perionice) na enormno visokim hotelskim račinima predsjednika države plaćenih iz džepa bliskog mu biznismena među narodom iz ruralnih krajeva kružila je osvetnička krilatica “Ko mu plaća pranje gaća”.
Bila je to moralno srozavajuća godina za Crnu Goru i njenog vođu. Ono što se u svijetu nazivalo TOKSIČNIM kod nas bi se moglo predstaviti kao ŠTETOČINSTVO ili PONIŽENJE. Obije riječi su u skladu sa svjetskom riječju godine. Uz to su ispunile i domaće jezičke kriterijume za riječ godine.
Ranko Rajković
