Bezmalo će desetak godina otkako sam, u saradnji sa još dvoje koautora, učestvovao u skromnom pokušaju da, nedovoljno poznatu ali pažnje vrijednu, književnost američkih starosjedilaca skromno približimo domaćoj publici kroz prevode na naš jezik. Među nekolicinom zanimljivih imena – Dajan Milion (iz plemena Tanana, Atapaskan), Luči Tapahonso (Navaho), Džoj Hardžo (Maskogi) itd, naročito mi se dopala i učinila dragocjenom poezija Šermana Aleksija, višestruko nagrađivanog romanopisca u čijoj se literaturi i porijeklu ukrštaju uticaji dva starosjedilačka plemena: Kor d Alejn i Spokejn (oba iz grupe saliških naroda).
Hvale vrijedan ilustrovani roman Skroz istinit dnevnik jednog povremenog Indijanca (dostupan i kod nas u prevodu Draška Roganovića, a u izdanju beogradskog Urban ridsa, 2016) načinio je, uz ostatak njegovog opusa, Aleksija jednim od zapaženijih američkih savremenih autora, a Njujorker ga je još i ranije svrstao u svoju listu 20 Writers for the 21st Century (čime se ovaj našao uz takva imena kakva su, između ostalih, Dejvid Foster Volas ili Džonatan Frenzen).
Uz nekoliko likovnih i zanimljivih elegija sa temama iz rezervatskog života, osobito mi se tada dopala Aleksijeva koncizna alegorija „Evolucija” čija je narativna postavka, manje-više, prosta: Bafalo Bil dolazi u rezervat, tamo otvara zalagaonicu koja radi 24/7, a Indijanci, iz pozicije socijalne bijede, kod njega donose svoju skromnu imovinu, nakit, svoj folklor, mitove, istoriju, kosti svojih predaka, da bi – kada posljednji Indijanac založi sve osim svoga srca – Bafalo Bil zatvorio zalagaonicu, naslikao novi natpis preko starog – „Muzej indijanske kulture” – i počeo da naplaćuje Indijancima pet dolara da uđu unutra.
Revolucionarni čin
Kada je 1973. godine, na 45. dodjeli najvažnijeg priznanja američke Akademije filmskih umjetnosti i nauka, Marlon Brando odbio da primi zasluženog Oskara za svoju istorijsku ulogu u Kopolinom „Kumu”, zbunjena javnost se našla u stanju šoka. Protestujući protiv nepravednog holivudskog tretmana američkih starosjedilaca na filmu, Brando je – kao čin svojevrsne pobune – izabrao da ostane kod kuće, a umjesto njega se, pod reflektorima Akademije, na bini pojavila lijepa i uplašena Apači Indijanka, Sačin Litlfedr (Malo Pero).
Inicijalno dočekana zvižducima, Sačin je prenijela Brandovu čuvenu poruku u kojoj ovaj, između ostalog, tvrdi kako su Indijanci u Americi prevareni, izgladnjivani, protjerani, zatim i – pobijeni. Širi kontekst – u okviru koga Brandov čin ostvaruje još viši značaj – upućuje i na, tada aktuelne događaje kod Vunded Nija (Ranjenog koljena). Naime, na ovome mjestu u Južnoj Dakoti, u februaru 1973. nakon protesta Oglala Sijuksa, koji su ustali protiv sve izraženije i sve nepodnošljivije segregacije, došlo je do sukoba sa federalnim vlastima u kojima je živote izgubilo nekoliko starosjedilaca, a više desetina je ranjeno.
Sve bi ovo možda imalo manji i politički i kulturološki odjek da Vunded Ni već nije bio mjesto koje, u tradiciji Indijanaca, posjeduje gotovo mitsku osnovu: u pitanju je, istovremeno, i lokacija velikog pokolja iz 1890. godine, kada je američka vojska u krvavom piru likvidirala više stotina Lakota Indijanca (uključujući nekoliko stotina žena i djece). Važna je o ovoj priči (mada ne samo o ovoj, jer ona zahvata u period od 1830. do 1890. godine) i prilično dragocjena svojevrsna istorijska čitanka američkih starosjedilaca iz pera istoričarke Di Braun – Sahranite mi srce kraj Ranjenog kolena (kod nas u prevodu Gordane Velmar Janković; Laguna, 2019).
Na prološkoj granici svoje velike anatomije planskog uništavanja američkih starosjedilaca u ovom periodu, autorka – tri godine prije Marlona Branda i Sačin Malo Pero – napominje: U tom vremenu uništene su kultura i civilizacija američkih Indijanaca, a iz tog vremena potiču svi veliki mitovi američkog Zapada – priče o lovcima na krzna, planincima i parobrodarima, o kopačima zlata, kockarima i revolverašima, o konjanicima i kaubojima, bludnicama i usedelicama, o misionarima i belim naseljenicima. Glas Indijanaca čuo se samo s vremena na vreme i bio je najčešće zabeležen perom belog čoveka. U svim mitovima Indijanac je predstavljao zlokobnu opasnost, da je čak i znao da piše na engleskom, kako bi, i gde, našao štampara ili izdavača?
Kako je za mehanizam produkcije američkih mitova mahom bio zadužen Holivud, a Brandov je govor pročitan i oglašen u srcu industrije – u srcu kulture u kojoj se glas starosjedilaca ne čuje – ovaj je postupak slavnog glumca bio pravi revolucionarni čin. Za Sačin Malo Pero, za njen narod u rezervatima – biti ili ne biti – kao u poemi „Američka imena” Stivena Vinsenta Beneta, iz koje je stihove Di Braun posudila za svoj naslov, ali i epigram svoje istorije: Tamo me neće biti. Ustaću i nestaću. A srce mi sahranite kod Ranjenog kolena.
Istorijska pravda
Imalo je od te 1973. nekoliko velikih i važnih naslova koji su filmski tretirali kulturu američkih starosjedilaca (vjerovatno su među njima najpoznatiji Kostnerov Ples sa vukovima ili Poslednji Mohikanac Majkla Mana itd.) ali slučaj je htio da Martin Skorseze svoju epsku vestern dramu Ubistva pod cvetnim mesecom publici prikaže tačno pola vijeka od Brandove pobune. Narativna postavka je, i u njegovoj priči, ponovo manje-više prosta: nakon što na zemlji koja pripada pripadnicima plemena Osejdž u Oklahomi bude pronađena nafta pa se, posljedično, starosjedioci relativno brzo papreno obogate, neko počne da ubija Osejdž Indijance i da im, na taj način, otima zemlju i bogatstvo.
U priči baziranoj na istinitim istorijskim događajima – a koju zbog svojih čitalaca koji još nisu odgledali film ne bih detaljnije otkrivao – Robert de Niro igra lokalnog magnata Vilijama Hejla. I zbog te uloge i te scene sam se, kada sam prvi put gledao Skorsezeov film, sjetio i onog projekta od prije desetak godina i poezije Šermana Aleksija i njegovog lirskog subjekta Bafalo Bila (očito najuniverzalnijeg i najtipskijeg, ako vam je drago – najameričkijeg – imena za analogije ovog tipa) – jer Vilijam kralj Hejl u tom filmu preuzima na sebe svojstvo korporativne Amerike koja se pretvara u žrvanj.
A tu je pozicija dvostruka, jer jeste u pitanju položaj Osejdž plemena unutar pripovijedane zbilje, ali ukoliko se izmjestimo iz okvira filma, to nema mnogo veze sa ovom pričom pojedinačno, u pitanju je otprilike metanarativna stvar: kultura izgrađena na činiocima otuđenim od pojedinca sa dna koji je, zapravo, autentični nosilac te kulture, da bi mu onda bilo naplaćeno ne samo da egzistira unutar nje (nazivimo to princip Netfliks ili kako god) nego ga ta kultura društveno, kulturološki, pa i politički premodeluje po svojoj mjeri.
Bilo kako bilo, uz De Nira i, nešto manje upečatljivog, Dikaprija (koji tumači Hejlvog sestrića Ernesta Berkharta) umjetnički najdojmljivijom se čini Lili Gladstoun (i sama odrasla u rezervatu Blekfit plemena) koja je za ulogu Ernestove supruge, Osejdž Indijanke Moli Berkhart, nominovana za Oskara. Istorija je – ukoliko uzmemo pa povjerujemo da ovakve slučajnosti uopšte postoje – ponovo demonstrirala zanimljiv smisao za perpetuaciju: pola vijeka otkako je Sačin Litlfedr, u ime Branda, Oskaru kazala istorijsko „ne!” jedna Indijanka je, po prvi put u istoriji vodeće demokratije svijeta, nominovana za najprestižnije američko priznanje.
Dakako, ima to prilično veze i sa hiperpolitičkom korektnošću, potrebom da se diverzifikuje „ponuda” (o čemu je Akademija naglas i programski istupala više puta) i, u vremenu tinjajućih rasnih konflikta, pokaže nekakav smisao za inkluziju, pa nema sumnje da je, u konkurenciji ostalih nominovanih glumica, Gladstounova i iz ovog konteksta već sada favorit.
Međutim, iz perspektive istorijske pravde, iz perspektive Narodne istorije SAD Hauarda Zina, iz perspektive srca sahranjenog kod Ranjenog koljena ili literature Šermana Aleksija – na kraju – i iz perspektive naroda koji nestaje, samo rijetki čak i površni posmatrač čitav fenomen, od jednog do drugog Oskara, neće doživjeti kao impuls vrlo loše i neuspjele političke kompenzacije. U svojim tregerima, sa svojom bolom kravatom i kaubojskim čizmama, doduše sa dosta drukčijim manirima i uglađenijim spoljnim profilom, Bafalo Bil se sprema da naslika novi natpis preko starog a to, kao u Skorsezeovom filmu, podrazumijeva ubicu prijatne spoljašnjosti i dobrih namjera. Onog koji, eto samo ponekad, svojim žrtvama uručuje i nagrade.
Stefan Sinanović
Izvor: Novi Standard
