Primio ih je čovek čijeg se imena ne sećaju, ali pamte njegove reči: „Sve je završeno i sve okončano. Ostaje samo da se građanima objasni da je to za njihovo dobro.“
Istoričarima ni danas nije do kraja jasno zašto je rukovodstvo Srbije krajem 1959. godine odlučilo da se opština Lešak, koja se do tada nalazila na teritoriji kraljevačkog sreza pripoji opštini Leposavić i tako iz „uže Srbije“ premesti na Kosovo, odnosno Autonomnu kosovskometohijsku oblast. Opštini Lešak su, čitamo u Zakonu o izmenama i dopunama zakona o područjima srezova i opština u Narodnoj republici Srbiji iz juna 1957. godine pripadala 23 naseljena mesta, među kojima i rudnik olovo-cinkane rude Belo brdo.[1] Pripajanje Leška Leposaviću značilo je da je teritorija Kosova bila uvećana za oko 200 kvadratnih kilometara na račun uže Srbije.
Kao inspiratori ovog poteza navode se Petar Stambolić i/ili Slobodan Penezić Krcun.[2] Ipak, formalnu odluku svojim potpisima su overili Voja Leković, potpredsednik Narodne skupštine Srbije i ondašnji srpski premijer, Miloš Minić. Oni su, naime, potpisali Ukaz o proglašenju Zakona o područjima opština i srezova u NR Srbiji, 26. Novembra 1959. godine, u kojem je teritorija opštine Lešak navedena kao deo kosovske opštine Leposavić.[3]
U svom memoarskom delu visoki srpski i jugoslovenski funkcioner sedamdesetih i osamdesetih godina (premijer Srbije, predsednik skupštine Srbije, predsednik CK SK Srbije, predsednik Predsedništva Srbije,član Predsedništva CK SKJ) Dušan Čkrebić kritički se osvrnuo na ovu odluku, navodeći da njeni pravi motivi ni njemu nisu bili poznati: „Istorijski nije objašnjeno kakvi su to relevantni razlozi bili i po čijem je nalogu 1959. godine teritorija koja je bila van sastava autonomne oblasti Kosova i Metohije, gde su Srbi bili većinsko stanovništvo (…) pripojena Kosovu. Neki pominju Petra Stambolića, a drugi Slobodana Penezića Krcuna. Ne mogu da verujem da je to moglo biti vezano za jednog čoveka i da ne postoji pisani trag o ovoj odluci. Šta je zapravo prava istina, za sada se još ne zna.“[4] Čkrebić dalje piše da je 2002. godine otišao u Arhiv Srbije, ali tamo nije mogao da pronađe zapisnik sednice najvišeg partijskog tela Saveza komunista Srbije o slučaju Lešak.[5] Ono što je neosporno, jeste činjenica da se krajem 1959. godine teritorija Kosova uvećala pravcem doline Ibra, sve do Jarinja.
Osim u Čkrebićevim memoarima, neka svedočenja o ovoj lokalnoj drami pronašli smo u jednom tekstu Predraga Živančevića u časopisu TV Novosti, iz avgusta 1990. godine.
U tekstu pod naslovom „Svi Stambolićevi dugovi“, Živančević citira sećanje penzionisanog pravnika Boška Radosavljevića, koji je te 1959. godine bio predsednik Opštinskog komiteta Socijalističkog saveza radnog naroda u Lešku. Radosavljević priča: „Tokom 1959. godine izvršena je administrativno-teritorijalna reorganizacija srezova i opština u Srbiji. Radilo se to i ranije, pa je opština Lešak do 1953. godine pripadala Studeničkom srezu, a od 1953. do 1959. srezu Kraljevo. Onda su nam saopštili ‘odozgo’ da treba ukinutu opštine Baljevac i Lešak, a ova mesta, sa okolnim selima, pripojiti opštini Raška. Međutim, novembra iste godine iz sreza je stiglo pismo sa porukom da Lešak sa okolinom treba pripojiti Leposaviću, a to je praktično značilo pripajanje Kosovu i Metohiji. Bio je to grom iz vedra neba, budući da smo građane uveravali da će se opština pripojiti Raškoj. Pozvali su nas u Kraljevo, gde smo bili primljeni kod tadašnjeg predsednika Sreskog odbora Petra Velovića i sekretara Sreskog komiteta Radeta Borisavljevića. Na ovom sastanku rečeno nam je da narodu moramo objasniti potrebu pripajanja Leška opštini Leposavić. Kad sam na sastanku Sreskog odbora upozorio da se radi o obmani građana, Borisavljević mi je ljutito odgovorio da ‘nema šta da se bunimo, pošto je sve odlučeno gore, u Beogradu.’ Posle toga ponovo su sazivani zborovi, ali bez izjašnjavanja za pripajanje pokrajini Kosovo.“[6]
Novinar beogradskog časopisa piše dalje da su Radosavljević i sekretar Opštinskog komiteta Saveza komunista Srbije Milomir Bogdanović tim povodom pokušali da intervenišu kod beogradskih vlasti, odnosno da su zatražili prijem kod Slobodana Penezića Krcuna. To im, međutim, nije pošlo za rukom: „Nisu stigli do Penezića. Primio ih je čovek čijeg se imena ne sećaju, ali pamte njegove reči: ‘Sve je završeno i sve okončano. Ostaje samo da se građanima objasni da je to za njihovo dobro.’“ Izvestan otpor prema ovoj odluci Beograda je, prema navodima u Živančevićevom tekstu u TV Novostima, pružio i predsednik Sreskog odbora u Kraljevu, Petar Velović, i to na sastanku sa Penezićem. Velović je kasnije svedočio da je „sve odlučeno na nivou vlada Srbije i Kosova, a na zahtev Dušana Mugoše“, tada sekretara Oblasnog komiteta Saveza komunista Srbije za Kosovo.[7]
Odluka nije promenjena, pa je Lešak ostao na Kosovu. Od „uže Srbije“ odvojen je i „tehnički“. Telefonske veze su usmerene ka Prištini, a lokalni televizijski repetitor bio je okrenut ka predajniku na Kosovu (Goleš), tako da se beogradska televizija u Lešku mogla tek otežano pratiti. Pripajanje Leška Kosovu pratilo je i uvođenje dvojezičnih natpisa.[8]
Prema nezadovoljnicima su preduzimane represivne mere. U Živančevićevom tekstu se pominje slučaj Koste Ćirkovića, koji je zbog protivljenja ovoj odluci (o čemu je pisao i Titu) bio izbačen iz partijskog Opštinskog komiteta. U tekstu TV Novosti nalazimo i deo teksta jedne peticije lokalnih Srba, iz marta 1987. godine, u kojem se navode oblici pritiska na protivnike odluke iz 1959. godine: „(…) nežna ubeđivanja, izbacivanje iz SK, otpuštanje sa posla, različite prozivke, pritisci i drugi oprobani vidovi zagorčavanja života.“[9]
Oprema: Stanje stvari
[1] Pored Belog brda, opštini Lešak pripadala su i sledeća naseljena mesta: Bare, Planinici, Beluće, Berberište, Bistrica, Jarinje, Borova, Vračevo, Guvnište, Donji Krnjin, Zemanica, Isevo, Lešak, Miokoviće, Ostraće, Postenje, Potkomnje, Gulije, Rvatska, Trebiće, Ćirkoviće i Crnatovo. „Zakon o izmenama i dopunama zakona o područjima srezova i opština u Narodnoj republici Srbiji“, Službeni glasnik Narodne Republike Srbije, 22. jun 1957. O pitanju pripajanja Leška Leposaviću videti i u: Momir Gatalović, Kosovo i Metohija u državnoj politici Jugoslavije 1958-1965, Beograd 2016; Igor Vukadinović, Autonomija Kosova i Metohije u Srbiji (1945-1969), Beograd 2021.
[2] Gatalović, 83; Dušan Čkrebić, Život, politika, komentari, Beograd 2008.
[3] Zakon o područjima opština i srezova u Narodnoj republici Srbiji, Službeni glasnik Narodne Republike Srbije, 12. decembar 1959.
[4] Čkrebić, 260.
[5] Isto.
[6] „Svi Stambolićevi dugovi“, TV Novosti, 3. avgust 1990.
[7] Isto.
[8] Isto.
[9] Isto.
