Miloš Kovačević, rukovodilac Odjeljenja za srpski jezik Andrićevog instituta u Andrićgradu
- O identitetu srpskog jezika
U nauci o jeziku izdvajaju se samo tri bitna kriterijuma za određenje identiteta jednoga jezika. To su: 1) genetski kriterijum, koji se pita o tome iz čega je nastao jezik, odnosno koja mu je osnovica, 2) strukturni kriterijum, koji govori kakva je gramatička struktura jezika, i 3) komunikativni kriterijum, koji govori o tome koliko je dati jezik razumljiv govornicima drugoga jezika. Kad navedena tri kriterijuma primenimo na srpski jezik, dolazimo do zaključka da je to zapravo jezik koji je Vuk na osnovu istočnohercegovačkog novoštokavskog dijalekta standardizovao i kodifikovao za sve one koji njim govore, a koje je on zvao Srbima triju zakona (vera): Srbima „zakona grčkoga”, Srbima „zakona rimskoga” i Srbima „zakona muhamedanskoga”. Vuk je i smatrao i dokazao, a što je prihvatila i sva „učena Evropa” njegovoga vremena, da su svi Srbi štokavci, ali istovremeno i da su svi štokavci (tada bili) Srbi. Međutim, ni u Vukovo doba kao ni danas svi Vukovi Srbi Srbima nisu hteli da se zovu. U gotovo dvestogodišnjem hodu srpskog jezika (od Vuka do danas) delovi štokavske jezičke zajednice proglasili su se posebnim narodima. Dva dela na osnovu verskih kriterijuma: Hrvati i Muslimani, s tim da ovi poslednji sebi sada nadenuše ime Bošnjaci. Treći deo, iako verski podudaran sa Srbima takođe se proglasi posebnim narodom – Crnogorcima. I što je najinteresantnije, svi srpskom Vukov(sk)om jeziku ukinuše srpsko ime, i preimenovaše ga u tzv. hrvatski, bosanski/bošnjački i crnogorski jezik. Nijedan od tih iz Vukovog srpskog jezika izvedenih „jezika”, međutim, nema identitetske kriterijume različite od srpskog jezika: oni sa srpskim jezikom dele istu i osnovicu, i gramatičku strukturu (npr. isti broj padeža, isti broj glagolskih oblika i sl.), tako da, prema identitetskim jezičkim kriterijumima, čine jedan lingvistički isti jezik. To konstatuju i lingvisti koji „zastupaju” te jezike. Tako poznati hrvatski lingvista Ivo Pranjković naglašava da su „na standardološkoj razini, hrvatski, srpski, bosanski, pa i crnogorski jezik različiti varijeteti, ali istoga jezika. Dakle, na čisto lingvističkoj razini, odnosno na genetskoj razini, na tipološkoj razini, radi se o jednome jeziku, i to treba konačno jasno reći. Ako se netko s tim ne slaže, neka izloži argumente”. Alija Isaković, jedan od tvoraca tzv. bosanskog jezika, konstatuje da „između bosanskog, hrvatskog i srpskog jezika nema suštinske razlike”, dok crnogorski lingvista Igor Lakić, osvetljavajući mesto „crnogorskog” u sistemu novonastalih „jezika”, kaže: „Imajući na umu razmatranje o jezičkom identitetu, zaključujemo da se novonastali standardni jezici razlikuju samo u simboličkom, vrijednosnom smislu, dok strukturalno i genetski oni pripadaju jednom jezičkom sistemu.” Ostaje onda pitanje kako to mogu postojati „četiri jezika” koji su po lingvističkim identitetskim kriterijumima jedan te isti jezik?
A koliko su ti jezici koji su nastali preimenovanjem Vukovog srpskog jezika zaista posebni jezici, možda najbolje pokazuju dva primera, jedan za tzv. bosanski jezik, a drugi za tzv. crnogorski jezik. Prvi je primer Fatime Pelesić-Muminović, koja je, kako kaže bošnjački lingvista Mithad Riđanović, Bošnjake „obrukala u susjednoj državi”, jer je, Riđanovićeve su reči, „sjela i prepisala od korica do korica jedan beogradski udžbenik srpskohrvatskog za strance” i samo mu na koricama udarila ime „bosanskog jezika”. Drugi slučaj, slučaj tzv. crnogorskog jezika, još je sramotniji. Crnogorci su sebi dopustili da samo promene naslov jednoj gramatici „hrvatskog jezika” i proglase je Gramatikom crnogorskog jezika. Upravo ovakvi primeri pokazuju da ti jezici zapravo nisu posebni jezici, ne mogu se identifikovati kao jezici po identitetskim jezičkim kriterijumima. Kao da suštinu njihovog jezičkog „postojanja” pogađaju aforizmi A. Čotrića „Ko govori bosanski i crnogorski jezik, taj sigurno zna i američki, austrijski, brazilski i argentinski”, i A. Baljka – „Hrvati, Bošnjaci i Crnogorci govore jezikom koji odlično razumeju Srbi jer im je maternji”. Ti jezici nisu „lingvistički jezici”, nego „politički jezici”. A „politički jezici” su oni koji su samo imenom jezici, jer ne udovoljavaju nijednom od navedenih lingvističkih kriterijuma identifikacije „lingvističkog” jezika, jer im je politika dodelila mimo naučnih kriterijuma status „jezika”. Zbog toga „preimenovanje” jednoga jezika ne znači istovremeno i postojanje drugog jezika. To znači da ni preimenovanje Vukovog srpskog jezika nije dovelo do nastanka novih jezika, nego samo do nastanka različitih imena za srpski jezik.
Danas zato termin srpski jezik u (socio)lingvistici ima dva značenja. On je objedinjavajući (hiperonimski) termin za sve samo delimično normativno različite varijante Vukov(sk)og srpskog jezika, ali i posebna normativna varijanta (kohiponim) tog objedinjavajućeg jezika, varijanta koja se u nekim normativnim rešenjima razlikuje od onoga što propisuje „hrvatska”, „bošnjačka” i „crnogorska vartijanta”. Da je današnji srpski jezik nadređen svim svojim varijantama, vidi se i po tome što on jedini za razliku od drugih varijanata ima normativna oba književna izgovora (i ekavski i ijekavski), dok njegove varijante koje se zovu „hrvatski”, „bosanski/bošnjački” i „crnogorski jezik” imaju kao normativan samo ijekavski izgovor. Isto je i sa pismom, iako je ćirilica jedino srpskim ustavom propisano službeno pismo, u srpskom jeziku se koristi i ćirilica i latinica (čak neuporedivo više latinica), dok ostale njegove varijante propisuju samo latinicu kao pismo. Zato danas srpski jezik, kao normativno policentričan jezik, u srpskoj filologiji ima značenje i srpskog jezika i srpskih jezika, tj. on objedinjava sav srpski Vukov(sk)i jezik bez obzira na različita imena svojih varijanata.
- Srpski književni i razgovorni jezik
Termin srpski jezik ima svoje šire i uže značenje. U širem značenju to je skup idioma koji upotrebljavaju Srbi. A tri su tipa tih idioma: a) srpski organski idiomi, b) srpski književni ili standardni jezik, i v) srpski supstandardni idiomi. U organske idiome spadaju uglavnom ruralni mesni govori i dijalekti, dok supstandardni idiomi „ukrštaju” osobine organskih idioma i književnog jezika i uglavnom su vezani za urbane sredine (najčešće podrazumevaju razne tipove žargona, urbani razgovorni jezik i šatrovački govor). Književni jezik je neorganski idiom, to je autonoman vid jezika, svesno normiran, polifunkcionalan, i elastično stabilan. Te četiri njegove osobine – autonomnost, normiranost, polifunkcionalnost i elastična stabilnost – književni jezik bitno odvajaju od drugih jezičkih idioma, i daju mu poseban značaj. On je društveno najznačajniji idiom. Zbog toga se i sam termin srpski jezik neuporedivo češće odnosi na srpski književni jezik negoli na srpski jezik uopšte.
Razlikovanje šireg i užeg značenja termina srpski jezik vrlo je bitno. Naročito za jezičku kulturu, jezičku pismenost, i posebno funkcionalnu jezičku pismenost. Često se, naime, može čuti i pročitati, a najčešće od površno upućenih u suštinu međuodnosa jezika i književnog jezika da je „pravilno sve što postoji u jeziku. Nijedan govor, nijedan idiolekt, nije neispravan”. Ima čak i lingvista koji, svodeći sve jezičke funkcije na komunikativnu, ispoljavajući ignorantski odnos prema normi, ne razlikujući jezički od standardnojezičkog uzusa, ne mogu da shvate niti prihvate da je razlika između dijalekta i književnog jezika u „njihovom društvenom statusu”, jer književni jezik „uživa viši status nego dijelekat” (ili možda „višlji”, odnosno „visočiji”, za što se oni kao uobičajenije zalažu). Posebnost književnog jezika ogleda se pre svega u procesu jezičke standardizacije, u procesu imanentnom samo njemu, ali ne i razgovornom ili dijalekatskom jeziku. A u tom procesu samo u prvoj fazi, u fazi selekcije ili odabiranja, svi dijalekti su ravnopravni konkurenti. Od trenutka izbora jednog za osnovicu književnog jezika, književni jezik se odvaja od dijalekta, dobijajući naddijalekatski status, i povinujući se vlastitim pravilima razvoja, pravilima koje je Vuk podvodio pod kriterijume „općene pravilnosti”.
Zato gotovo smešno danas deluju tvrdnje o tome da se srpski normativisti bore za „održavanje rasističkih ideja o lepom, pravom, ispravnom, čistom (BiH, severozapadna Srbija) i ružnom, nepravilnom, prljavom srpskom jeziku (južna i istočna Srbija), o svetskoj zaveri da se razaranjem onog prvog uništi srpsko nacionalno biće, o neophodnosti da Srbi svi i svuda pišu Prvi svetski rat, ili pak da svi pišu prvi svetski rat (kako je već autorima Pravopisa novčić pao prilikom poslednjeg bacanja)”. Normativisti se ne bave dijalektima, niti njihovim vrednovanjem, normativisti se ne bave razgovornim jezikom, jer on ulazi u sferu privatne upotrebe jezika, i tu je svaki tip jezika ravnopravan (za normativiste nebitan). Normativisti se bave književnim jezikom i njegovom javnom i službenom upotrebom. A jedna od imanentnih osobina književnog jezika, koju su ustoličili još Pražani kao tvorci teorije književnog jezika, jeste njegova normativnost, i to ekslicitna normativnost. Tako antinormativisti srpsku standardologiju potpuno vraćaju u predvukovski period reaktivirajući znamenito pravilo „babe Smiljane” (koja se, prema Vuku, tako zove zato što se smiluje svima da pišu kako znaju, ne osvrćući se ni na kakva pravila). Da mogu da napišu i „SVO znanje”, a ne „SVE znanje”, pa da likuju zbog „SVOGA, a ne SVEGA znanja”, jer smatraju da je prvo (valjda zato što se samo na njih odnosi) ispravnije od drugog!
Interesantno bi pri tom bilo, pošto takvi negiraju i potrebu učenja funkcionalnostilističke norme, da napišu naučni rad razgovornim jezikom ili dijalektom, da napišu zakon tim jezikom, da napišu bilo koji udžbenik tim jezikom. Da upute molbu nekoj nemačkoj instituciji na nemačkom jeziku pišući imenice malim slovom (jer je prilikom normiranja tako Nemcima „novčić pao”). Ko zna možda i uspeju, i pokažu da su kriterijalno u pravu, i da su ti njihovi kriterijumi plod dobrog „teorijskog lingvističkog obrazovanja”, koje će i srpski normativisti morati uvažavati. A dotad srpska će normativistika kao i sva slovenska, uostalom i svetska – razlikovati književni i razgovorni jezik, i normirati samo književni! Jer, kada se govori o narušavanju jezičke norme, „o jezičkoj normi se ne govori kao o jezičkom uzusu, koji je prisutan u svakom jeziku i dijalektu nezavisno od stepena njihove književnojezičke razvijenosti, nego kao o kodifikovanom uzusu, odnosno kao o onim osobinama nekog jezika koje merodavne institucije ili pojedinci predlažu kao propisani, odnosno društveno prihvatljivi oblik ponašanja na tom jeziku” (P. Piper, I. Klajn).
Treba, međutim, znati da se srpski književni jezik danas ne može u potpunosti poistovećivati sa jezikom srpske književnosti. Jer ni jezik književnosti neretko ne podleže standardnojezičkoj normi, baš kao ni razgovorni jezik.
- Srpski književni jezik i jezik književnosti
O odnosu književnog jezika kao normiranog, polifunkcionalnog i elastično stabilnog tipa jezika kojim se u svim sferama jezičkog opštenja koristi jedna društvena zajednica i jezika književnosti kao jezika poetskih i proznih umetničkih dela – ne samo da je pisano dosta nego i vrlo nesaglasno. Dva su suprotstavljena stanovišta – po jednom: književni jezik i jezik književnosti zapravo su sinonimi jer znače isto, po drugom: jezik književnosti u stvari i ne pripada književnom u statusu standardnog jezika. Između tih suprotstavljenih stanovišta nalazi se veći broj „pomiriteljskih” teorija, od kojih najviše pristalica bez sumnje ima ona po kojoj jezik književnosti predstavlja samo jednu od sfera upotrebe književnog jezika – njegov poseban, književnoumetnički, funkcionalni stil.
Razmatranje međuodnosa srpskog književnog jezika i jezika srpske književnosti nužno je započeti stavovima Vuka Stef. Karadžića tokom čitavog perioda njegove borbe za prevođenje srpskog narodnog u srpski književni jezik. Ulogu književnog jezika Vuk je namenio „narodnom jeziku u književnosti”, tako da su se kod njega narodni, književni i jezik književnosti u osnovi poistovećivali. Vukova krilatica za dobar književni jezik bila je „Piši onako kako narod govori!” Sve do sredine XX veka, a zapravo do početka njegove sedme decenije, uzornim književnim jezikom smatran je jezik književnosti. Tako će A. Belić pedesetih godina XX vijeka napisati da je „naš književni jezik – narodni jezik upotrebljen u književnosti”, smatrajući da se stilska sloboda književnicima jedino može dopustiti u okrilju književnog jezika. Svako odstupanje u jeziku književnosti od normi književnog jezika Belić je smatrao ne samo gramatičkom nego i stilističkom pogreškom. A tada je Vukovu smenila krilatica „Piši onako kako dobri pisci pišu!” (LJ. Jonke).
Početkom druge polovine XX veka u srbistici i/ili serbokroatistici zaživele su ideje Praške lingvističke škole o funkcionalnostilskoj raslojenosti književnog jezika. Jezik se počeo posmatrati pre svega s obzirom na funkcije koje vrši u jezičkoj ili društvenoj zajednici. Funkcionalni stilovi su zapravo „tipične upotrebe jezika u tipičnim situacijama”. Jezik književnosti tako je izgubio status sinonima književnom jeziku, on je postao samo jedan od funkcionalnih stilova. Tako je i načelo „Piši onako kako dobri pisci pišu” izgubilo svoju vrednost, a jezik književnosti prestao biti uzor normativnom književnom jeziku. Umesto jezikom književnosti, po mišljenju M. Ivić, norma „jezičke današnjice mora biti predstavljana onim što je najmanje specifično, a najviše prosečno, standardna”. A nju najbolje reprezentuje jezik mas-medija, novinarski pre svega.
Književnoumetnički stil je najindividualniji funkcionalni stil književnog jezika. Međutim, njemu je u osnovi književni jezik, s tim da on može da sadrži najrazličitija odstupanja od standardnojezičke norme. Tako je jedna od osnovnih osobina književnoumetničkog stila apsolutna sloboda izbora jezičkih jedinica. Književnik u tekst može ugraditi i dijalektizme, i arhaizme, i žargonizme, i vulgarizme i sve ono što postoji u jeziku, ako to doprinosi umetničkoj (estetskoj) vrednosti dela. Književnoumetnički stil se od ostalih razlikuje upotrebom stilema kao minimalnih dvoplanskih stilističkih jedinica, čiji je jedan plan stilematičnost (koja podrazumeva formalno ili semantičko oneobičajenje jezičke jedinice), a drugi stilogenost (koja podrazumeva funkcionalnu vrednost jezičke jedinice u književnom tekstu). Još po jednoj osobini on se bitno razlikuje od svih drugih funkcionalnih stilova. Naime, samo je njemu svojstven postupak preregistracije, koji podrazumeva mogućnost upotrebe bilo kog drugog funkcionalnog stila, odnosno registra, u književnoumetničkom tekstu. Preregistracija podrazumeva prilagođavanje funkcija neknjiževnih funkcionalnih stilova (naučnog, razgovornog, administrativnog, publicističkog) i/ili njegovih podstilova i žanrova umetničkoj i estetskoj funkciji književnog dela.
Tako se književnoumetnički stil od ostalih funkcionalnih stilova diferencira i na mikro i na makrostilističkom planu, i to na mikro planu stilematsko-stilogenom vrednošću jezičkih jedinica, a na makro planu postupkom preregistracije, kao stilske „integracije” neliterarnih tekstova u literarne.
Zbog toga jezik književnosti i/ili poetski jezik i jeste integralni deo književnog jezika, njegova posebna manifestacija, poseban funkcionalni stil, bez obzira na to što je taj stil bitno različit u odnosu na sve druge. Ta različitost, naravno, nije takvog stepena da se može govoriti o sasvim drugom jeziku, iako je u istoriji razmatranja ovog problema bilo i takvih mišljenja, a ima ih i danas.
Nesporno je, međutim, da danas jezik književnosti nema ulogu kakvu je imao kod Vuka i do prve polovine HH veka. Jezik književnosti više nije sinonim književnom jeziku, tako da je potpuno pogrešna tvrdnja koju i u novinama plasiraju neki današnji srpski pisci, po kojoj „nacionalne jezike čuvaju i obogaćuju pesnici i pisci, nipošto lingvisti, a pogotovo ne novinari”. Pogrešna, bar kad je u pitanju srpski književni jezik, kao normirani, polifunkcionalan i elastičko stabilan tip jezika.
Razvoj književnog jezika i jezika književnosti išli su više od sto godina paralelno i interferentno, a onda je u dvadesetom veku, posebno u njegovoj drugoj polovini, u pojedinim vrednim, čak vrlo vrednim književnim delima došlo do potpunog razlaza književnog jezika i jezika književnosti. Zato ćemo se u narednim tekstovima baviti karakteristikama jezika književnosti pojedinih srpskih književnika koji su najviše zadužili razvoj kako srpskog književnog jezika kao jezika književnosti, tako i razvoj srpskog jezika književnosti različitog od književnog jezika. Na početku ćemo govoriti o jeziku srpskih pisaca koji su jezički najprepoznatljiviji, a to su, pre svega: Ivo Andrić, Miloš Crnjanski, Dragoslav Mihailović, Radovan Beli Marković i Vladimir Kecmanović.
