Danas Srpska pravoslavna crkva proslavlja Svetog Stefana Štiljanovića i njegovu suprugu Jelenu, koja se zamonašila pod imenom Jelisaveta. Priča o ovom bračnom paru, čije je poštovanje vekovima negovano u srpskoj pravoslavnoj tradiciji, povezuje Srem i Pećku patrijaršiju, a u njenom središtu nalazi se patrijarh Pajsije, koji je početkom 17. veka doprineo oblikovanju kulta ovog svetitelja.
Stefan Štiljanović, poreklom iz Paštrovića, živeo je krajem 15. i početkom 16. veka, a u istorijskim i crkvenim predanjima ostao je upamćen kao srpski velikaš i dobrotvor koji je delovao na području Srema i Slavonije. Prema njegovom žitiju, pomagao je stanovništvu u vreme oskudice i ratnih stradanja, zbog čega je stekao poštovanje naroda.
Njegova supruga Jelena, nakon Stefanove smrti, zamonašila se i uzela ime Jelisaveta. Prema crkvenom predanju, i ona se poštuje kao svetiteljka.
Veza sa Pećkom patrijaršijom
Jedna od važnih epizoda u istoriji poštovanja Svetog Stefana Štiljanovića dogodila se 1631. godine, kada je srpski patrijarh Pajsije posetio manastir Šišatovac u Sremu, gde su se nalazile Stefanove mošti.
Pajsije I Janjevac bio je na čelu Srpske pravoslavne crkve od 1614. do 1647. godine, sa sedištem u Pećkoj patrijaršiji. Ostao je upamćen i kao crkveni pisac koji je prikupljao i obrađivao tekstove o srpskim vladarima i svetiteljima.
Patrijarhu Pajsiju tradicionalno se pripisuje žitije Svetog Stefana Štiljanovića. Njegova poseta Šišatovcu povezivala je crkveno središte u Peći sa srpskim pravoslavnim manastirima u Sremu, u vreme kada su se pravoslavne zajednice nalazile pod različitim političkim upravama.
Istoriografski radovi ukazuju, međutim, na to da autorstvo pojedinih tekstova o Svetom Stefanu nije sasvim razjašnjeno. Istraživači navode da su žitije i drugi crkveni tekstovi povezani sa njegovim kultom nastajali i prepisivani u različitim periodima, zbog čega se Pajsijevo autorstvo razmatra uz određene ograde.
Od Šišatovca do Beograda
Manastir Šišatovac bio je važno mesto poštovanja Svetog Stefana Štiljanovića. Njegove mošti tamo su se nalazile vekovima, a tokom Drugog svetskog rata, 1942. godine, prenete su u Beograd, gde se danas čuvaju u Sabornoj crkvi.
Priča o Svetom Stefanu i Jeleni Štiljanović tako prevazilazi okvir lokalnog crkvenog predanja. Ona svedoči o istorijskim vezama Pećke patrijaršije sa srpskim pravoslavnim zajednicama severno od Save i Dunava, kao i o ulozi crkvenih pisaca u očuvanju sećanja na ličnosti koje je narod poštovao kao svetitelje.
Izvor: KoSSev
