Aktivistički novinar, filmski stvaralac, pisac i oštri kritičar američke i britanske spoljne politike
Džon Pildžer, koji je preminuo od plućne fibroze sa osamdeset četiri godine nikada nije prezao da kaže neizrecivo. Tokom više od pola veka, u novinama i svojim dokumentarnim filmovima – od kojih su mnogi nastali za Aj-ti-vi ali i za bioskopsku publiku – postajao je sve jači glas onih koji su ućutkani, i trn u oku onima koji su zauzimali pozicije moći.
Bio je gorljivi kritičar američke i britanske spoljne politike. Godine 2006, na panelu na Kolumbija univerzitetu u Njujorku, upriličenom da bi se raspravljalo o filmu Breaking the Silence: War, Lies and Empire (Prekinuti tišinu: Rat, laži i imperija) Pildžer je rekao da su „novinari takozvanog medijskog glavnog toka velikim delom odgovorni“ za razaranja i izgubljene živote u Iraku, jer nisu raskrinkali „Bušove i Blerove laži“.
Uticaj Pildžerovog novinarskog rada bio je ogroman. On je, 1979. godine, ušao u Kambodžu nakon što su Vijetnamci zbacili Pol Pota i ubilački režim Crvenih Kmera. U izveštaju koji je zapremio otprilike prvu polovinu Dejli mirora, on je otkrio da je možda i više od dva miliona ljudi, od ukupno sedam miliona stanovnika, stradalo od genocida ili izgladnjavanja, dok je još dva miliona umrlo zbog nedostatka hrane ili bolesti.
Uznemirujuće fotografije izgladnele dece i lekara koji se bore da sačuvaju živote su kasnije prikazane u Pildžerovom dokumentarcu Year Zero: The Silent Death of Cambodia (Godina nulta: tiha smrt Kambodže) koji je u pedeset zemalja pogledalo sto pedeset miliona ljudi i koji je dobio preko trideset međunarodnih nagrada.
Pokazujući svoj talenat da situira ljudsku nesreću u politički kontekst, on je deo krivice svalio na Sjedinjene Američke Države, koje su tajno i nelegalno bombardovale Kambodžu stvarajući metež koji je omogućio Pol Potu da osvoji vlast. Takođe, rekao je Pildžer, zapadne vlade nisu bile voljne da daju znatniju pomoć onima koji su preuzeli vlast u Kambodži [posle pada Crvenih Kmera, prim. prev] strahujući od nezadovoljstva Amerikanaca, koji su pretrpeli poraz u Vijetnamu svega četiri godine ranije.
Pildžerovo izveštavanje pomoglo je da se prikupi 45 miliona dolara pomoći i donelo mu je drugu titulu novinara godine na izboru Britanski novinarskih nagrada (prethodna je bila za njegovo izveštavanje iz Vijetnama) i medijsku mirovnu nagradu Ujedinjenih nacija. Tokom naredne decenije nastavio je da se vraća u Kambodžu i da izveštava o tamošnjim borbama za političku moć. Sam je preživeo napad iz zasede nakon što su ga Crveni Kmeri stavili na spisak za likvidaciju.
Od prvog dokumentarca koji je napravio za Aj-ti-vi 1970. godine Pildžer je izazivao metež. U The Quiet Mutiny (Tiha pobuna), koji je napravio za serijal Svet u akciji Granadske televizije o tekućim svetskim dešavanjima, izvestio je o dezintegraciji morala među američkim vojnicima u Vijetnamu – izveštaj uključuje podatke da su pojedine oficire ubili njihovi sopstveni vojnici.
Nakon žalbe američkog ambasadora u Londonu, Aj-ti-ej – tadašnje regulatorno telo zaduženo za komercijalne televizije – prekorelo je Granadu, što je zadalo pravac budućim sučeljavanjima sa Pildžerom u vezi sa uravnoteženošću prikaza i nepristrasnošću.
U serijalu za Aj-ti-vi Pildžer (1974–1977), koji je napravio Ej-ti-vi, se pozabavio mnogim kontroverznim temama u Britaniji, Pildžerovoj novoj domovini koja je to postala nakon što je napustio rodnu Australiju 1962. godine. Izvestio je o devedeset osam žrtava upotrebe talidomida koje nisu dobile obeštećenje, umanjivanju sredstava za Nacionalnu zdravstvenu službu, siromaštvu i postupanju prema deci sa teškoćama u učenju. U inostranstvu, on je potajno odlazio da intervjuiše češke disidente.
Tokom sveg ovog vremena, naslednik Aj-ti-eja, Aj-bi-ej je insistirao da filmovi otpočnu prikazom da je u pitanju „lično gledište“, a ne objektivno izveštavanje. Pildžer je opisao Dejvida Glenkrosa, glavnog zvaničnika za regulisanje programa, kao „glavnog cenzora komercijalne televizije“, i smatrao je pozivanje Aj-bi-eja na objektivnost, uravnoteženost i nepristrasnost za „šifru koja označava pogled na svet establišmenta, u odnosu na koji su premeravane drugačije perspektive“
Pildžer je govorio kako posmatra politiku odozdo, i imao je podršku Ričarda Kriseja (Creasey) koji je postao šef Ej-ti-vija zadužen za dokumentarce te je uspeo oda ispregovara sa Glenkrosom pravo da se filmovi prikazuju bez oznake „lično gledište“. Bez obzira na to, kada je Ej-ti-vi postao Centralna nezavisna televizija i kada je Pildžer preispitao jezik koji se koristio za promovisanje nuklearno naoružanje u svom dokumentarcu iz 1983. godine The Truth Game, Aj-bi-ej je insistirao da neko snimi i „balansirajući“ program (ispostavilo se da će to biti Maks Hejstings) pre nego što bi [Pildžerov film] mogao da se prikaže.
Pildžer je bio jedan od prvih novinara koji se vratio u Vijetnam nakon rata, i među njegovim drugim filmovima iz ovog perioda bili su Do You Remember Vietnam (Da li se sećate Vijetnama, 1978) i Heroji (1981), u kojem je snimio pet obogaljenim američkih veterana koji su se vratili u nekadašnju ratnu zonu kako bi promišljali o onome što je opisao kao rat koji se vodio „ni zbog čega“.
Međutim, njegove tvrdnje iznete u filmu Cambodia: The Betrayal (Izdana Kambodža, 1900) da su specijalci britanske jedinice SAS obučavali gerilce Crvenih Kmera dovele su do gubitka parnice za klevetu koja je vođena protiv Pildžera i Centralne televizije.
Mnogi od njegovih dokumentaraca raskrinkavali su kršenje ljudskih prava. Uz veliki lični rizik, Pildžer i njegov redovni saradnik, Dejvid Munro, ulazili su u zemlje koje su vodile vojne diktature. U filmu Death of a Nation: The Timor Conspiracy (Smrt nacije: timorska zavera) iz 1994. godine intervjuisao je očevice genocida koji je počinio okupacioni indonežanski režim na Istočnom Timoru i otkrivao je masovna ubistva o kojima ranije nije izveštavano. U filmu Inside Burma: Land of Fear (U Burmi: zemlja straha, 1998) razotkrivao je torturu koju je vršio vojni režim.
Za film Apartheid Did Not Die (Aparthejd nije umro, 1998) Pildžer je intervjuisao Nelsona Mandelu i izazvao je nelagodu i među belcima i među crncima u Južnoj Africi opisujući novi „ekonomski aparthejd“ koji je držao mnoge crne ljude u siromaštvu.
Istraživao je sankcije Ujedinjenih nacija uvedene Iraku tokom decenije koja je prethodila invaziji koju su predvodile SAD u filmovima Paying the Price: Killing the Children of Iraq (Platiti cenu: ubijanje iračke dece, 2000), globalizaciju u filmu The New Rulers of the World (Novi gospodari sveta, 2001) i Bliski istok u Palestine Is Still the Issue (Palestina je i dalje otvorena tema, 2002).
Kada je Pildžer napravio Breaking the Silence: Truth and Lies in the War on Terror (Razbijanje tišine: Istina i laži u Ratu protiv terorizma, 2003) u ovom filmu je razotkrivao pozadinu Jedanaestog septembra i invazije na Avganistan, ističući „licemerje“ američke i britanske vlade. Otpočeo je film rečima: „Ovo je film o rastu i rastu grabljive imperijalne moći i terorizmu čije se ime nikada ne izgovara zato što je to naš terorizam“.
Slične teme pomaljaju se i u filmovimaThe War on Democracy (Rat protiv demokratije, 2007) o američkom mešanju u unutrašnje poslove latinoameričkih zemalja i The War You Don’t See (Rat koji ne vidite, 2010) – hronika izveštavanja sa linija fronta koju je napravio zajedno sa režiserom Alenom Loverijem, još jednim dugogodišnjim saradnikom. „Zbog čega toliko novinara udara u ratne doboše bez obzira na laži vlada?“, pitao je Pildžer.
Kasnije, u središtu njegova pažnje bila je zemlja koju su SAD procenile kao pretnju po svoju globalnu moć The Coming War on China (Dolazeći rat protiv Kine, 2016) i uskraćivanje sredstava i obogaljujuća privatizacija u Britaniji u fulmu The Dirty War on the National Health Service (Prljavi rat protiv nacionalne zdravstvene službe, 2019).
https://www.youtube.com/watch?v=k4OPAnCzUkQ
Među više od šezdeset dokumentaraca, Pildžer je takođe napravio Stealing a Nation (Krađa nacije, 2004) o iseljenju stanovništva ostrvlja Čagos koje je izvela britanska vlada, u Indijskom okeanu šezdesetih godina prošlog veka, kako bi SAD tu mogle da oforme svoju vojnu bazu.
No, stalna tema Pildžerovih filmova, tokom perioda od skoro četrdeset godina, počev od 1976. godine, bila je njegova domovina i tretiranje australijskih urođenika. Najznačajnija među ovim ostvarenjima su film Secret Country: The First Australians Fight Back (Tajna zemlja: prvi Australijanci uzvraćaju udarac, 1985), trilogija nastala povodom dvestote godišnjice [dolaska prvih britanskih doseljenika na ostrvo 1788. godine, prim.prev.] The Last Dream (Poslednji san, 1988) i film Utopija (2013) u kojem pripoveda o dolasku svojih predaka u Australiju kao osuđenika, aboridžinskom siromaštvu i smrti u policijskom pritvoru i ukradenoj generaciji dece mešovitog porekla koja su otrgnuta iz svojih porodica.
Pildžer je rođen u Sidneju, u porodici Elsi (rođena Merhajn), učiteljice, i Kloda Pildžera, stolara. Pohađao je Sidnejsku mušku srednju školu i osvajao je medalje kao plivač. Pridružio se Australijan konsilidajted presu, radeći za Sidnej san, a potom za Dejli i Sandej telegraf.
Radio je kao slobodni novinar u Italiji pre nego što se preselio u Veliku Britaniju 1962. godine, kada je postao podurednik u novinskoj agenciji Rojters. Godinu dana kasnije priključio se Dejli miroru kao podurednik, a potom je radio kao reporter zapažen zbog svog istraživačkog novinarstva, upečatljivog stila i neumornog aktivizma.
Putujući širom sveta režim aparthejda zabranio mu je boravak u Južnoj Africi 1967. godine i bio je nekoliko metara udaljen kada je na Roberta Kenedija izvršen atentat u Los Anđelesu naredne godine. Napustio je Dejli miror 1985. godine i pisao je za druge novine, među njima i Gardijan. Podržavao je osnivača Vikiliksa Džulijana Asanža.
Žestina desničarske kritike njegovih gledišta upućuje na efikasnost njegovog novinarskog pristupa.
Među brojnim priznanjima Pildžer je dobio nagradu Emi za film Izdana Kambodža i Ričard Dimblbi nagradu BAFTE 1991. godine.
Njegov brak sa novinarkom Skart Flet okončan je razvodom. Iza njega ostala je partnerka Džejn Hilm, magazinski novinar sa kojom je bio zajedno trideset godina, sin iz prvog braka Sem i ćerka Zoe, koju je dobio iz veze sa novinarkom Ivon Roberts.
Džon Ričard Pildžer, novinar i dokumentarista, rođen je 9. oktobra 1939. godine; preminuo je 30. decembra 2023.
Entoni Hejvord
Preveo: M. M. Milojević
Izvor: https://www.theguardian.com/media/2024/jan/01/john-pilger-obituary
