Pojava romana „Ostaci sveta“ (2020) podiže prozni opus Igora Marojevića na viši nivo. Pored toga, sve češće se čuju ocjene da su „Ostaci sveta“ jedan od najboljih srpskih romana u 21. vijeku. To sugeriše i više prestižnih nagrada koje su ispratile ovaj roman.
Piše: Milorad Durutović
U dosadašnjim istupima književnih kritičara posebno je hvaljen narativni postupak u ovom romanu, koji je među čitaocima prepoznat kao „roman o Jasenovcu“, iako autor zahvata skoro čitav prošli vijek, od Španskog građanskog rata, preko Jasenovca i Blajburga, sve do rata u Bosni i Hercegovini, te NATO agresije na SR Jugoslaviju.
Pored naracije, u kritici je naročito hvaljen Marajovićev pristup romanesknoj problematici jer je lišen „pisanja s tezom”, lišen „političke korektnosti“, ideološke ili nacionalne pristrasnosti ma koliko ona mogla biti očekivana i opravdana.
„Pripovedači predaju jedan drugom govornu štafetnu palicu, kako bi tehnikom skaza ispričali istoriju stradanja u dvadesetom veku […]. Ako je Hana Arent“, piše dalje Igor Perišić, „ukazala na banalnost zla totalitarnih ideologija dvadesetog veka, u jednom od najboljih srpskih romana u dvadeset prvom stoleću Marojević pripoveda o nepodnošljivoj učestalosti patnje ili (pre)velikim ostacima zla. U dobu visokoideoliogizovanih i pristrasnih narativa kojima obiluje savremena književnost, autor uspeva da u naraciju uvede vapijuću poliperspektivnost u predočavanju zločina: od Jasenovca i Blajburga do Kravice i Srebrenice. Na taj način izbegavaju se pojednostavljujući uvidi u psihološke profile i ՚levih՚ i ՚desnih՚, i zločinaca, ali i žrtava, u korist njihove istorijske uverljivosti i romaneskne uzbudljivosti“.
Međutim, ne samo u tehnici skaza, odnosno, ulančavanju ispovijesti junaka ‒ žrtava i dželata ‒ nego u još većoj mjeri roman „Ostaci sveta“ može se tretirati u svjetlu onoga što Mihail Bahtin naziva polifonijskim romanom. Ovdje se doista javlja više ravnonopravnih „kazivača“, koji su različitih vjera, nacija, obrazovanja, interesovanja i ideoloških uvjerenja. To što postoji jedan privilegovani junak (najprije uveden pod inicijalima M. I., kasnije legitimisan imenom i prezimenom kao Martin Inić) ne određuje (narativnu ili ideološku) perspektivu pristrasnosti, već raskriva njegovu dvostruku funkciju. S jedne strane, inicijale M. I. možemo razumjeti kao prvo lice množine, odnosno, kao lice koje govori u ime Srba, dok, s druge strane, funkcija ovog junaka jeste da unese i narativnu koheziju, da poveže u jedinstvenu priču ostatke svijeta, što se počeo raspadati početkom prošlog vijeka, da bi sa Jasenovcem doživio svoj pad u nešto daleko gore od samoga pakla.
Marojević se očito opire tvrdnji F. Liotara o propasti „velikih naracija“, te uvjerenjima svjetske kulture da je prošlo vrijeme Istine, da se istina može otkriti jedino kao postistina, kao naknadna pamet.
Jasenovac jeste centralna (velika) tema ovog romana, ali Marojevićevo „širenje“ slike zla kroz čitav prošli „zvijer-vijek“ ima jasnu intenciju dokazivanja da Zlo ima svoj kontinuitet, da se ono svojom mračnom logikom uvezuje i nadovezuje; da se lice Dželata može privremeno sakriti ili prekriti maskom Spasitelja, ali i maskom Žrtve. Otuda bi jedan od ključeva za interpretiranje romana „Ostaci sveta“ mogao da se traži u teoriji Stivena Karpmana o „dramskom trouglu“ (Žrtva – Dželat – Spasitelj). Pa ipak, to bi moglo da vodi samo jednom mogućem, psihološkom, odgovoru o pitanju porijekla i prirode zla u čovjeku.
Iskustvo Jasenovca pokazuje nedostatnost (kliničke) pishologije, jer strahote zločina, uslovno rečeno, kreativnost egzekucija, mučenja, kaspaljenja, silovanja, iživljavanja… počinjenih u paklu Jasenovca zatvara vrata ljudske spoznaje, jer čini se da monstruoznost zločina počinjenih u Jasenovcu i ne potiču od čovjeka, prije se može reći da je riječ o samim demonskim silama koje uzimaju ljudsko obličje.
Pisac jedino (i nekako) uspijeva da u liku ustaše Vilima Petrača dopiše jedan trun samilosti, ljudskosti, koji postoji bar u „ophođenju“ prema višestrukoj žrtvi Nadi, što bi, psihološki posmatrano, moglo da se tumači kao „traumatska simboza“ žrtve i dželata, nešto slično Stokholskom sindromu. No, rekoh psihologija ima samo djelimično moć da objasni (mentalnu) strukturu zla u čovjeku.
Iskonsko zlo se ne može razumjeti niti relativizovati, te taj trun ili slutnja postojanja dobra u ustaši Vilimu Petraču djeluje kao minimum bez kojeg se uopšte ne bi moglo ući u svijest Dželata. Zlu nije poznato iskustvo smisla. Zato je zlo banalno i prazno kao jama bez dna. O zlu se ne može filozofirati, kao što se traumatično iskustvo ne može ispričati ili ispovijediti.
Postoji, tako, trenutak u romanu kada junakinja Nada pokušava da ispovijedi proživljeni i preživljeni pakao iz ženskog logora u Jasenovcu, a tada junakinja Ivanaka bježi zgrožena tim strašnim ispovijedanjem: „Pa ona povraća na moj život, a da još nije čila najneugodnije delove…“, prekida tada svoje ispovijedanje Nada. Ali, koji je to „moj život“!? Za onog koje imao sreću nad srećama da ga ne iskusi, to može biti jedan nemogući život, ali za onog koje iskusio nesreću nad nesrećama to je „moj život“, to je „moje uvjerenje da ipak postoji neki smisao“. To je, dakle, onaj problem o kome je pisao i Viktor Frankl u svojoj ispovijesti pod nazivom „Zašto se niste ubili?“.
Završni dio romana „Ostaci sveta“ nosi naziv „Ostaci veka“, čime se izgleda najavilo nešto što je uslijedilo nakon objavljivanja ovog romana; najprije, pripovijetka „Slikopisanje“, koja funkcioniše kao svojevrsni ankes, P. S. romana, budući da tematizuje život ustaše Anta Pavelića u godinama poslije Drugog svjetskog rata.
Nakon pripovijetke „Slikopisanje”, objavljene u zbirci „Sve za lepotu“, stigla je nedavno i zbirka novela „Granična stanja“, u kojoj Marojević nastavlja svoj interesovanje za mračnu tetradu (sadizam, psihopatija, makijavelizam, narcisizam).
Mučninu egzistencije Marojević u „Graničnim stanjima“ unekoliko anestezira cinizmom, ironijom, groteskom i farsom. Tako naslovna sintagma ove knjige nadilazi hronotop granice; odnosno, to nije samo priča o administrativnim granicama, jer već od uvodne novele, „Opšta mesta u vanrednom stanju“, čitalac shvata da se suočava sa svijetom, graničnim stanjima, iz Klastera B. Međutim, čitalac mora biti oprezan kako se ne bi upalo u zamku čitanja s tezom, odnosno, razvijanja uvjerenja da se korijen zla može tražiti u bolesti duše ili u poremećaju uma. Takva pomisao nije intencija Igora Marojevića, jer junaci iz „Graničnih stanja“ ne pripadaju, nijesu refleks zla koji je razarao HH vijek u svjetskim ratovima i konclogorima. Moglo bi se reći da je riječ o junacima koji su izgubili dio duše u ostacima prošlog vijeka.
Pripovijetka „Slikopisanje“ dobitnik je Andrićeve nagrade za 2021. godinu. U obrazloženju žirija, dijelu koji je bio dostupno (medijskoj) javnosti, istkanuta su neka bitna svojstva ove pripovijetke. „Marojević je u pripoveci ՚Slikopisanje՚ uspeo da na književno iznijansiran način progovori o kontroverznim figurama sa prostora bivše Jugoslavije i predoči originalnu viziju apsurdnosti i farsičnosti istorije, koja ima univerzalno značenje […]. ՚Slikopisanje՚ […] po svojoj semantičkoj složenosti, pažljivoj kompoziciji i uzbudljivoj naraciji sa elementima trilera“ pokazuje „naglašen i minuciozno razrađen odnos između dokumentarnog i fiktivnog“.
Marojević je u „Slikopisanju“ nastupio u sličnom narativnom tretmanu kao u romanu „Ostaci sveta“, samo što u ovu pripovijetku unosi više dokumentarnosti; povremeno, i istoriografsku suvoparnost stila. Autor samo naizgled u centar svog interesovanja upisuje osnovni siže u vezi sa emigrantskim životom ustaškog poglavnika Anta Pavelića, te atentatom koji je na njega izvršio Blagoje Jovović.
Narativnu vrijednost pripovijetke, međutim, ne bi održali veoma uspješni elemnti trilera, kada lik Blagoja Jovovića ne bi bio profilisan kao umjetnička kvintesencija pripovijetke; odnosno, kao figura koja se od svijeta političkih i ideoloških intriga odvaja svojim epsko-viteškim karakterom i kodeksom. Marojević takvu poziciju gradi nenametljivo, sve dok se lik Blagoja Jovića ne otvori u zavjetnom ključu. Onako kako se Obilić zavjetuje pred Hristom, tako se Jovović zavjetuje pred Svetim Vasilijem Ostroškim da će ubiti Pavelića:
„Tako je Blagoje došao do svog Dana D. I ne samo on. Pri kraju ručka, Blagoje i Milo su se zakleli Svetom Vasiliju Ostroškom da će najkasnije 10. aprila ubiti poglavnika…“
Međutim, dalji tok (narativnih) intriga usloviće da se Jovović još jednom zavjetuje, ali tog puta samo on pred Bogom…
