Piše: Živana Janjušević
Istoričarka prof. dr Ljubinka Škodrić održala je u podgoričkoj Narodnoj biblioteci „Radosav Ljumović“ predavanje „Žene Golog otoka – Kažnjenice zbog Informbiroa u Jugoslaviji“,
Predavanjem je dr Ljubinka Škodrić ujedno približila i sadržaj svoje knjige „Žene Golog otoka“, koja se bavi ženama, kažnjenicama Golog otoka.
Rezolucija Informbiroa iz 1948. godine, ponukana Titovim „Ne“, ne samo Istočnom bloku, SSSR-u i Staljinu, Maršalu je omogućila da se na unutrašnjem planu razračunava sa onima koji nisu pravovjerno rekli „Da“ njemu, već su ostali vjerni Staljinovoj struji, i danas je tema koja u Crnoj Gori izaziva burne emocije i iste takve polemike. Tome sigurno doprinosi i činjenica da mnogi od onih koji su zbog toga završili na Golom otoku, nisu dočekali rehabilitaciju ni nakon pada Titovog socijalističkog sistema.
Škodrić je ovom prilikom podsjetila da su se na udaru najčešće prvi našli predratni članovi Komunističke partije Jugoslavije, partizani i partizanke prvoborci, narodni heroji, vrlo često i oni koji su bili zatočeni u njemačkim konclogorima. Do kraja 1948. godine, među prvima bilo je optuženo i uhapšeno 50 žena. Najveći broj hapšenja i presuda onih koji su podržavali Staljina i Rezolucijeu Informbiroa desio se tokom 1949. godine, kaže dr Škodrić. No, dodaje istoričarka, ne može se reći da je to bila homogena i organizovana grupa ljudi. I prve kazne izriču se već 1949. godine.
– Kada sam započela moje istraživanje, moj cilj je bio da sastavim što potpuniji i precizniji spisak kažnjenih žena. U tu svrhu sam koristila već postojeće popise kažnjenika. Na tim spiskovima nalazi se 16.090 osoba koje su kažnjene ili sudski ili administrativno zbog naklonosti Informbirou. Tu je oko 900 i nešto žena. Tokom istraživanja dopunila sam te spiskove i došla do broja od 1.080 kažnjenih žena – kaže dr Škodrić, napominjući da je najveći broj žena bio kažnjen administrativnom kaznom, a najviše ih je uhapsila Udba za Beograd. Najveći broj njih u momentu hapšenja bile su državne službenice, bilo je čak i maloljetnica, a najveći broj njih bio je u dvadesetim i tridestim godinama. Kada govorimo o nacionalnosti 44 posto su bile Srpkinje, oko 15 posto su bile Crnogorke, ali kada računamo procentualnu zastupljenost stanovništva u Jugoslaviji – Crnogorke su bile najbrojnije, kaže dr Škodrić.
Pojedinac se uvijek suočava sa svojim postupcima
„Kada sam pisala ovu knjigu i kada sam završavala knjigu, sumirajući te utiske istraživanja, ja sam pokušala da se zapitam šta danas nama IB-ovke znače“, rekla je dr Škodrić.
– Kakve su poruke koje mi možemo izvući iz njih i da li ima smisla otvarati te stare rane, razmatrati njihove sudbine i kakve su poruke do kojih mi možemo doći iz njihovog stradanja. Ove godine se navršava 78 godina od sukoba sa IB-om i mi možemo u stvari na osnovu njihovih sudbina zaključiti da bez obzira na stepen represije, pojedinac uvijek može naći prostora za moralno djelovanje i moralni otpor, ali, pitanje je da li je psihički i fizički spreman da prihvati i da se nosi sa posljedicama tog djelovanja – kaže dr Škodrić, napominjući i da se postavlja pitanje kako se čovjek, nakon tih iskustava, kasnije nosi i sa kompromisima na koje je pristao.
Kažnjenice nijesu najprije bile na ostrvu Sveti Grgur i Golom otoku, nego u zatvorima na Cetinju, Zagrebu, Sarajevu, Zabeli, Požarevcu, Rajhenburgu, Kotoru, potom u Ramskom ritu – logor, a kasnije, nakon Golog otoka, i u Stocu. Iz Stoca su posljednje IB zatvorenice puštene 1956. godine.
Sačuvano je 348 karakteristika žena (zapisa uprave zatvora i logora) i za većinu njih, preko stotinu, zapisano je da su u zatvorima imale izuzetno dosljedne stavove, da su odbijale da sarađuju sa upravom, navodi dr Škodrić. Odnosno, žene nijesu lako, a neke nikako, revidirale svoje stavove i uvjerenja.
Sve su, kako je istaknuto tokom predavanja, bile izložene nehumanim zatvorskim – logorskim uslovima, kao i fizičkim i psihičkim torturama, jednako kao i muškarci IB osuđenici.
– Bojkot je bio najteža forma represije. Niko nije smio da im se obraća. Radile su najteže fizičke poslove, često i besmislene. Poslednje su mogle da stanu u red za hranu i ono što im je najteže padalo – uskraćivane su za san – kaže dr Škodrić, podsjećajući na svjedočenje Miljuše Jovanović, sestre Arsa Jovanovića, koja je tokom jedne noći 17 puta buđena, navodeći i druge oblike fizičkih kazni.
Istoričarka navodi i da se odnos prema kažnjenicama na Golom otoku donekle promijenio nakon posjete Aleksandra Rankovića, a Sv. Grgur i Goli otok posjetio je i Dobrica Ćosić.
Istoričarka Ljubinka Škodrić o ženama na Golom otoku, špijunkama, Veri Pešić…
Dr Škodrić ističe i da se tortura, ali drugačija, nastavlja po izlasku iz zatvora.
– Logor se nastavljao i poslije logora. Jer, kada bi išle na slobodu, one su uglavnom bile izolovane. Njihovi poznanici su izbjegavali dotadašnje kontakte. Nisu mogle da se zaposle, morale su stalno da se javljaju Udbi. Tu su bile izložene pritiscima da rade kao doušnici i uglavnom veliki broj njih nikada nije uspio da ostvari neke karijere koje su počele prije sukoba i da u potpunosti razvije svoje potencijale – kaže istoričarka, napominjući da su 1980-ih bile praćene i nadzirane, pa čak i ponovo zatvarane, a da su torturu i podozrenje doživljavali i članovi njihovih užih i širih porodica.
– Ono što je u slučaju Informbiroa najstrašnije jeste da su izvršioci kazni bili oni koji su najbliži – dojučerašnji saborci, poznanici, prijatelji. I to je taj slučaj činilo još težim – ističe dr Škodrić. Zanimljivo je, dodaje ona, da su nakon zatvora, žene uspijevale da ostvare međusobne kontakte, doduše diskretne, ali da se ne neki način međusobno podržavaju. Takođe, u drugoj polovini 1980-ih mnoge od njih su o svojim iskustvima otvoreno govorile i svjedočile.
Uvodnik u predavanje održao je Stefan Sinanović iz podgoričke Biblioteke. Nakon predavanja dr Škodrić je odgovarala na pitanja iz publike. Ovom prilikom zahvalila je Nataši Nelević, Sveti Jankoviću i Iliji Jovićeviću, koji su joj pomogli tokom istraživanja vezanih za Crnu Goru. Takođe zahvalila je Sinanovići i Slavici Ilinčić, direktorki Biblioteke, koji su organizovali predavanje u Podgorici.
Izvor: Dan
