Besjeda mitropolita Amfilohija izgovorena na Okruglom stolu „Vraćanje Njegoševe kapele na Lovćen – vraćanje smisla Crnoj Gori“, koji je održan u Nikšiću 9. maja 2013. godine u okviru manifestacije „Dani Svetog Vasilija Ostroškog“.
(Foto: Arhiva)
„Dok su radovi na obnovi crkve i izgradnji puta do vrha Lovćena počeli u julu 1924, mitropolit Gavrilo je obaviješten od beogradskog člana Odbora – Jelene Lazarević, da je Kralj odlučio da na Lovćenu podigne spomenik-mauzolej Njegošu (i da ga je već naručio), prema projektu Ivana Meštrovića, kojega je skica objavljena u ‘Novoj Evropi’ te godine.“ Taj projekat Meštrovićev iz 1924. godine je u vidu svojevrsnog faraonskog mauzoleja, poput onih mauzoleja istočnjačkih vladara mesopotamskih. Mitropolit Gavrilo je zatražio audijenciju kod kralja i obavjestio ga da „Crkva ne može prihvatiti Meštrovićevu kapelu – mauzolej, ne samo što ona kao takva ne odgovara jednom pravoslavnom episkopu, nego što bi to bilo i direktno gaženje posljednje volje Petra II Petrovića Njegoša. Uz to, po riječima Dožića ‘projekat Meštrovića ne bi prihvatili ni Crnogorci, a posebno pleme Njeguši’. Kralj je prihvatio ovakvu argumentaciju i zahtjev da se obnovi crkva-kapela u svom prvobitnom obliku, Meštroviću se izvinio i ustupio mu, radi ‘bratstva i jedinstva’ jugoslovenskih naroda, izgradnju Spomenika Neznanom junaku na Avali“.
Radi izgradnje ovog spomenika su srušeni ostaci srednjovjekovnog čuvenog grada Žrnova, i crkvina koja se tu nalazila. „Pri tome je kralj obećao da će obezbijediti potrebna sredstva za obnovu crkve kako bi se ‘odužio svome velikom rođaku’“, to citira mitropolit Gavrilo. „Po svjedočanstvu inžinjera Veliše Popovića iz Podgorice, izvođača i rukovodioca radova na obnovi hrama (1925), arhitekta Pero Popović, obrađivač projekta pri Ministarstvu građevine u Beogradu, ‘bio je dobio strog zadatak da obnovljena crkva bude što je moguće identična sa porušenom crkvom, kako po obimu, tako i po izgledu’ – što je i učinjeno. Inž. Popović takođe potvrđuje da je prilikom preuzimanja dužnosti (od inž. Lucijana Stele) na ovom objektu primijetio da je osnova (površina) predviđena za oltar crkve bila suviše mala, a ‘inž. Stela mi je rekao da tu površinu nije mogao povećati jer mu je naređeno da obnovljena crkva mora biti na temeljima srušene, te da nova bude u svemu identična sa starom, kako po obliku, tako i po izgledu’, čega se on ‘strogo pridržavao’.
(Foto: Arhiva)
Isti inžinjer Veliša Popović kaže i to da je ‘čitav kamen od stare crkve prikupljen i utrošen za novu crkvu’ kao da je i novi kamen uzet ‘iz kamenoloma sa mjesta zvanog Zlatarica na Ivanovim Koritima’. Pored ugrađivanja starog kamena u hram, u njega je ugrađena, u oltarskoj apsidi i stara ploča – žrtvenik, na kome je služena Liturgija, kako u staroj, tako i u obnovljenoj crkvi, što potvrđuje da je ona zaista bila hram, a ne nikako prosto grobni spomenik kako je to tvrđeno prilikom novog rušenja crkve (1972). Poznato je takođe da je u izradi projekta obnovljenog hrama Sv. Petra Cetinjskog na Lovćenu učestvovao prvo ruski arhitekta V. Viktorovič Lugomirski (1922) a potom naročito arhitekta Nikolaj Krasnov – jedan od najpoznatijih ruskih arhitekata toga vremena.
Tako je po svjedočenju poznatog istoričara Dušana Vuksana, člana Glavnog odbora za obnovu hrama i prenos Njegoša na Lovćen (u „Spomenici Petra II Petrovića Njegoša“, 1926) ‘oblik i veličina kapele ostao isti: nova kapela podignuta je na temeljima stare’, samo što je ‘prostor oko kapele mnogo proširen, podzidan i obzidan kamenom veoma lijepim od iste vrste lovćenskog kamena. Vrata su od bronze, prekonjih je krst i inicijali Vladike Rada (P. P.) i dva orla.’ Izgradnja crkve na Lovćenu završena je 10. septembra 1925. g. Mitropolit crnogorski dr Gavrilo Dožić je uz sasluženje četiri sveštenika obavio njeno osvećenje 12. septembra, da bi na Malu Gospođu 21. septembra zemni ostaci Vladike Rada bili prenijeti i pohranjeni u novi umjetnički sarkofag u crkvi, uz učešće Patrijarha srpskog Dimitrija i šestnaest arhijereja SPC, Episkopa češkog Gorazda, Kralja Aleksandra sa članovima Kraljevske Vlade, predstavnicima Akademija i svih državnih, naučnih, kulturnih i prosvetnih ustanove tadašnje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, kao i oko 15.000 ljudi sabranih na Cetinju iz svih krajeva Kraljevine.
Po svjedočenju istog Dušana Vuksana, mitropolit dr Gavrilo je predao ključ od kovčega Kralju, a on mu ga je vratio riječima: ‘Vama ga predajem’ i time mu predao i crkvu. Ključ od crkve je od tada čuvan u Cetinjskom manastiru (čuva se i danas) i u njoj je, sve do njenog rušenja (1972), obavljana Služba, naročito na dan Njegoševog upokojenja (31. oktobra). Vraćajući ključ Mitropolitu, Kralj je doslovno rekao: ‘Visokopreosvećeni, predajem Vam u amanet ovu zadužbinu i kosti slavnog Njegoša, da ih i dalje čuvate’“ To je mnogo značajno zbog svojatanja od strane državnih organa i kapele i Jezerskog vrha i crkvine koja je na Lovćenu, koja je upisana u katastru na Mitropoliju crnogorsko-primorsku. Još jedan dokaz nasilja koje je izvršeno: oteta je imovina Mitropolije, prisvojena nasilno i to bez ikakve odluke o nacionalizaciji (kakve su se odluke donosile u drugim slučajevima oduzimanja imovine), toliko je bio taj sistem totalitaran. „Kao što je poznato, Njegoševu zadužbinu na Lovćenu je aprila 1942. godine italijanski okupator topovima gađao s Orlova krša i znatno je oštetio.
Tadašnji Mitropolit crnogorsko-primorski Sveti Joanikije Lipovac se aktom (br. 454 od 14. aprila 1942) obratio Pirciju Biroliju, guverneru Crne Gore, u kome navodi ‘da je grob Mitropolita-pjesnika Njegoša velika svetinja za naš narod’ tražeći da stručna komisija utvrdi štetu i da – ‘naredite da šteta bude opravljena’“. „Kako se i zašto Vlada SR Crne Gore (1952) ponovo obratila, preko svoga predsjednika Blaža Jovanovića, Ivanu Meštroviću, za ostvarenje prvobitne odluke kralja Aleksandra Karađorđevića o podizanju spomenika-mauzoleja Njegošu na Lovćenu i uništenja i najmanjega traga Njegoševe zadužbine (1969–1974), odluke koja je postala stvarnost, i pored protivljenja sveukupne, ne samo crkvene, nego i najznačajnijeg dijela naučne, stručne i kulturne crnogorske i jugoslovenske javnosti toga vremena“ (Među onima koji su bili protiv bio je i znameniti Miroslav Krleža, o Petru Lubardi da ne govorimo sa njegovim „Sumrakom Lovćena“, s bikom koji je stravični simbol tog sveukupnog nasilja izvršenog i nad Lovćenom i nad Njegošem.) – „To spada u jedno od najproblematičnijih i najtragičnijih poglavlja novije crnogorske duhovne, kulturne i političko-društvene istorije.
Besudnost i problematičnost toga čina je utoliko veća i iracionalnija što je Njegoševa lovćenska kapela, odnosno hram Sv. Petra Cetinjskog, u njegovom obnovljenom vidu (iz 1925) odmah poslije rata unesena u grb Socijalističke Republike Crne Gore, i što je Njegoševa kapela bila stavljena pod zaštitu države, kao kulturno-istorijski spomenik“, upisan u cetinjski registar zaštićenih nepokretnih spomenika kulture 7. jula 1961. g. od strane Zavoda za zaštitu spomenika. Interesantan je i intervju Lidije Jovanović, žene Blaža Jovanovića, koji je ona dala 2008. (Transkript dijela ovog intervjua sam takođe dostavio g. Đukanoviću), i iz kojega se vidi da ni ondašnji predsjednik Socijalističke Republike Crne Gore nije bio za rušenje crkve-kapele. On nije bio protiv mauzoleja, ali je smatrao da treba da se gradi na nekom drugom mjestu. Naročito je na njega uticao njegov prijatelj Lubarda. Veoma je zanimljivo to što je Blažo Jovanović bio protiv rušenja crkve. Lidija kaže još i to da čak kada je dolazio Meštrović u Boku, da nije htio da ga primi Blažo Jovanović. A otkuda je došlo do rušenja, ona neće baš otvoreno da kaže. To je naredba bila odozgo, očevidno. To je kristalno jasno. Postoji i saznanje, koje sam ja kasnije čuo, da se Broz u Engleskoj (kuda je putovao 1952, ili ’53. godine) sreo sa Meštrovićem i da je taj susret odigrao presudnu ulogu. Poslije je to išlo preko nekog ambasadora Popovića u Njujorku, koji se obratio Meštroviću i onda je krenula ta priča o izgradnji tog mauzoleja iako je i te kako bilo otpora
Nastaviće se…
