Uloga umjetnosti i kulture u formativnim godinama mlade filosofkinje i novinarke Bojane Šojale bila je dvosmislena. Još u osnovnoj školi je u umjetnosti tražila oazu slobode i otpor beskrajnoj dosadi neprekidnog boravka u školskim klupama po 45 minuta, najmanje pet puta na dan.
„Umjetnost je tu za mene bila neposlušna poslušnost i poslušna neposlušnost – buntovništvo koje lukavo otrežnjuje i opija, destabilizuje poredak prividnim potčinjavanjem. Kad bolje razmislim, možda bi taj prvi susret sa doživljajem umjetnosti kao vanrednim iskustvom trebalo tražiti i mnogo ranije – kada sam kao dijete prvi put gledala predstavu, sjedeći na strunjači u prvom redu“, priča Šolaja.
Bilo je nečeg, kaže ona, gotovo magijskog u tom stajanju na liniji koja odvaja prostor igre od zbiljskog života, i neke intuicije pojačanog intenziteta tog “nečeg” što nam svakodnevica skriva, mameći nas, paradoksalno, istovremeno ka tom Skrivenom. Rani doživljaji tog tipa, za nju, kasnije iniciraju potragu za načinom „da se taj intenzitet raskrije negdje u stvarnosti koja nas susreće ili da se makar prenese sa scene u dramaturgiju ličnog i društvenog života“.
Srećno je doba kada se još vjeruje da je dovoljno pucnuti prstima, zamahnuti četkicom, naoštriti olovku, pa da ta iskustva budu moguća, prisjeća se ona – „Poslije se dešavaju suočavanja sa naličjem savremene kulture – njenom dekadencijom, neautentičnošću, pretvaranjem stvaralaštva u puku profesiju, jeftinim mijenjanjem provokacije mejnstrim propagandom, reprodukcijom istog tamo gđe treba da se pravi prostor za upad Drugog. Kada se ta slika koju sazrijevanje neminovno otvara pred svima koji se još usuđuju da vide, čuju i misle sudari sa onom željom za igrom, slobodom i autentičnim iskustvom uopšte, dobija se konflikt iz kojeg je teško izaći. Neki odustanu pod pritiskom, prihvate pravila igre ili propadnu. Drugi ničeanski upravo u svojoj slabosti nađu svoju (stvaralačku) snagu. Vrijeme na kraju presudi ko je od kakvog materijala.“
Bojana Šolaja se u svom radu značajno bavi kulturnom scenom Crne Gore. O njoj izvještava, prepričava, kritikuje i produbljuje njeno značenje. Na pitanje šta je kultura naučila o položaju žene u našem društvu ona odgovara da ambijent u kojem smo živjeli u decenijama za nama, a koje su cjelina dosadašnjeg životnog vijeka njene generacije, vrištao je neslobodu i represiju prema svima koji misle i žive drugačije od vladajuće grupacije.
„Paradoksalno, ta potčinjena pozicija je upravo bila i ono što nas je ujedinjavalo i neutralisalo privremeno naše razlike, koliko god velike i radikalne nekada bile. Jednoumlje sistema i neprohodnost za bilo kakvu drugost, onemogućavalo je da vidimo jedni druge u našim razlikama, a još manje je ostavilo prostora da te razlike jedni kod drugih prihvatimo i zavolimo“, objašnjava ona.
Šolaja vjeruje da ista matrica važi i za rodna pitanja u posebnom slučaju – „Ne treba potcjenjivati izvorne intuicije naše kulture, kroz koju je već nuđen jedan bogat spektar vizija žene – valjalo bi im se vratiti i promišljati o njima u kontekstu vremena u kojem jesmo.“
Treba, smatra ona, izbjeći instant rješenja, šablone i uniforme koje smo kao žene danas pozvane da podražavamo, raskrinkati pseudorješenja koja nas eksploatišu pod plaštom emancipacije. Žena, po njenom ubjeđenju, treba da prezre sve pokušaje poopštavanja i prihvati sebe kao ličnost, da osluškuje vlastitu perspektvu i da se upozna što bolje sa svime što je učestvovalo u njenom konstituisanju.
„Samo tako se mogu stvoriti uslovi mogućnosti za njeno istinsko samoodređenje i skok ka autentičnoj egzistenciji.“
Umjetnost, ukoliko to zbilja jeste, a ne samo instrument vladajuće ideologije i puka reprodukcija opštih mjesta, treba da nas isprovocira da promijenimo ugao posmatranja, osvijestimo aspekte nas samih i društvene realnosti koje su nam do tada bile nepoznate, ističe sagovornica Zumiraj.
“Potrebne su nove uši za novu muziku”, a te nove uši se obrazuju upravo kroz umjetnost.“
Ona kaže da živimo u društveno-istorijskom kontekstu čije je obilježje neutralisanje svega individualnog i ličnosnog u korist nekog apstraktnog “opšteg”.
„Vjerujem da su istinska ravnopravnost, ili još bolje, solidarnost i zajedništvo, mogući samo tamo gdje se otvara prostor da srušimo sva poopštavanja kako bismo uspjeli da vidimo jedni druge u našoj jedinstvenosti i neponovljivosti.“
Još je ljepše, nastavlja ona, kada shvatimo da je upravo ta jedinstvenost moguća samo onda kada smo jedni-za-druge, a ne jedni-protiv-drugih.
Ona se osvrće i na filosofiju Emanuela Levinasa koja, kako kaže, pruža dobar uvid u tu drugačiju, na prvi pogled novu, a zapravo izvorniju viziju odnosa od one na koju smo navikli u društvu zasnovanom na principima moći, sile i posjedovanja. Pomenuti filosof, uz sve neostatke i te pozicije, nudi jedno poimanje relacije koje uvodi u igru pretpostavke koje su ženi bliže, a koje nisu mogle da dođu do izražaja u prekomjerju suprotnog, iako u široj slici gledano ne i suprotstavljenog, muškog principa.
Po njenom mišljenju, mediji i kulturna scena su prilično uniformi u programu žene koje nude. Ono što se razlikuje je upravo pogled građana, i što je važnije, građanki na te poruke, poručuje Šolaja.
“Sklona sam da vjerujem da je neophodno da mediji i kultura u cjelini budu manje agresivni u nametanju određenih standarda ženama, iz kojeg god korpusa da dolaze. Smatram da je neophodno osnažiti žene da se slobodno opređeljuju prema tim porukama, pa bi mediji i kulturni đelatnici trebalo da prepoznaju svoju ulogu u kreiranju ambijenta u kojem žena neće biti uskraćena za slobodno opređeljenje u pogledu njenog identiteta i uloge koju će u skladu sa tim identitetom u društvu preuzeti, niti osuđivana zbog toga, kakvo god ono bilo“, zaključuje.
Izvor: zumiraj.me
