Crnogorski knjaz Nikola Petrović i barski nadbiskup fra Šimun Milinović hteli su da štampaju katolički molitvenik ne samo na staroslavenskom jeziku već i na ćiriličnom pismu što je izazvalo silnu buru i u Rimu i u Petrogradu
Kad se Crna Gora, vatrom iz kubura i odlukom Berlinskog kongresa, 1878. godine, spustila na more preko Bara i Ulcinja, povećao se broj katolika u njenoj populaciji, ali pravo protektorata nad vernicima stare Barske nadbiskupije, čiji je nadbiskup nosio titulu „primasa Srbije” odnosno naslov katoličkog prvosveštenika „celog kraljevstva srpskog”, imala je Austrija, prema međunarodnim ugovorima u Kampoformiju (1797) i Beču (1815).
Nemac Karlo Polten, nadbiskup barski (1844–1 886.) marta 1867. godine preneo je stolicu u Skadru spojivši barsku i skadarsku katedru i ostavljajući u Baru pomoćnog biskupa.
U takvom, neuređenom stanju, knjaz Nikola Petrović, iz jasnog državnog razloga, da bi suzbio uticaj Austrije i vratio sedište katoličkog poglavara sa osmanske teritorije na crnogorsku, potpisao je 1886. konkordat sa Vatikanom kojim je reaktivirana katolička nadbiskupija u Baru čija će se jurisdikcija vremenom poklopiti sa državnom granicom. Iste godine imenovan je novi barski nadbiskup, franjevac Šimun (svetovno ime Mate) Milinović, poreklom iz Lovreća kod Imotskog, diplomac bečkog Filozofskog fakulteta i profesor sinjske franjevačke gimnazije.
Fra Šimun i knjaz Nikola, dva mahera diplomatskog manevra, na tom, katoličkom mikroprostoru u mladoj i maloj kneževini odigraće suptilnu igranku sa krajnje originalnim zapletom, čije će vesela koreografija uzdrmati večno budne, krupne političke i popovske glave u trouglu Beč–Petrograd–Rim!
Kratka, autobiografija fra Šimuna nalazi se u arhivu Barske nadbiskupije, a na njoj se Milinović potpisao i kao „primas Srbije Pedeset peti” (primas Serviae LV). Povodom 250. godišnjice pobede Gospe Sinjske nad Osmanlijama (franjevačko i pučko tumačenje bitke), biografiju Milinovića napisao je fra Vjeko Vrčić koji navodi da se fra Šimun na jednom molitveniku, kao niko pre njega, potpisao ovako: Barski nadbiskup Carstva Serbskog Prvostolnik Primas Regni Serbiae!
Na sirotom kršu, s kojeg potiče Milinović, imponuje i impresionira kićenje bilo koje vrste, a kamoli ovakvo, zvečeće, visoko uzdignuto iznad propisanih kanonskih limita. Fra Vrčić, karakterišući fra Šimuna kaže: „Nadbiskup je Milinović pravi sin svojega kraja: izgrađeni i oplemenjeni kolerični temperament”. Dalje, Vrčić tvrdi da je Milinović stekao „dobre veze sa najuglednijim ljudima carstva (habzburškog)”, i da mu je „dosta pomogla i prirođena okretnost rodnog kraja”.
Imotski je poslednja varošica koji su Mlečani oteli od Osmanlija. Poslovična promućurnost i dovitljivost Imoćana maestralno je prikazana u TV sagi „Prosjaci i sinovi”, a prevejana, hercegovačka nota u lokalnom karakteru proizvela je izreku po kojoj se Dalmacija deli na Dalmatince i Imoćane. To je pravo značenje Vrčićevog metonima o Milinovićevoj „okretnosti”.
Fra Šimun je svečano posvećen za nadbiskupa 7. novembra 1886. na indikativnom mestu, u katoličkom prozelitskom generalštabu, u crkvi Kongregacije za propagandu vere u Rimu, a „prefekt Propagande priredio je u njegovu čast veliki, svečani ručak”.
Milinović je odmah odlučio da, u bogosluženju, latinski jezik zameni staroslavenskim. „To je bilo drago Knjazu, a to je želio svim srcem i Milinović”, kaže Vrčić. Papa Leon Trinaesti je to dozvolio već 5. aprila 1887. Međutim, austrijski ambasador Paar traži od pape da opozove odluku o staroslovenskom jeziku u barskoj dijecezi, preteći da će se povući iz Rima. Papa ga odbija oštrim pismom.
Milinović hoće da povuče drugi potez, želeći da staroslavenski misal (molitvenik) štampa glagoljicom. I tu počinje opereta: knjaz Nikola čini spektakularni iskorak predlažući fra Šimunu da se molitvenik štampa ćirilicom. Vrčić nijednom rečju ne kaže da se Milinović usprotivio knjaževoj ideji, naprotiv, iz konteksta je jasno da joj je bio sklon.
Fra Vrčić navodi: „To je izazvalo silnu buru u Rimu i Petrogradu. Prvi su govorili da to vodi u ’šizmu’, a drugi ’pokatoličenju’.”
To je bila tačka u kojoj su susrele Nikolina politička lucidnost i fra Šimunova misionarska, prozelitska magija. Iako su im strateške projekcije bile oprečne, postigli su saglasje u metodi. Takvo približavanje katolika i pravoslavnih, u bogoslužbenoj reči i knjizi, preko crkvenog jezika i pisma, za prvoga je bilo lagano srbiziranje (ili crnogorčenje) katolika, naročito novih državljana, ali i budućih, onih na teritoriji austrijskih poseda u Boki i primorju, a za drugog meko, unijatsko približavanje pravoslavnima preko obreda na prihvatljivom, razumljivom, istovetnom jeziku i pismu, staroslovenštini i srpskoj ćirilici!
„Unija” preko kulturološkog jednačenja. Za Milinovića je to bilo ostvarenje suštinskog smisla titule „primasa” i nije slučajno što je Milinović bio prvi barski nadbiskup koji se tom titulom potpisivao u pridevskoj varijanti – „primas srpski”, kako kaže Istorijski leksikon Crne Gore.
Naravno, za takve finese dvojice diplomatskih magova, ni Vatikan, ni ruski carski dvor nisu imali sluha jer se knjažev i fratrov koktel prelivao preko oštrih doktrinarnih ivica.
Milinović je pozvan na raport u Vatikan. Papa je energično tražio glagoljicu umesto ćirilice. Kardinal Rampola rekao je Milinoviću: „Ako to dobijete od Knjaza veliku ćete uslugu učiniti Crkvi i odmah će početi tiskanje misala (prema fra Šimunovoj Autobiografiji)”.
Za ruski pritisak na knjaza Nikolu, osim Vrčića, nemamo druge izvore. Svršilo se tako da je molitvenik na glagoljici štampan u Vatikanu 1893. a jedan primerak fra Šimun Milinović poslao je ruskom caru Aleksandru Trećem.
Međutim, hiperkatoličkom bečkom dvoru nije se sviđalo ni ovakvo rešenje. Iz Rima je, naime, od prvog izdanja poslano trideset primeraka molitvenika, ali je austrijska poštanska sabotaža uspela: pošiljka je putem „nestala”. Rampola je onda prikupio još dvanaest primeraka koji su srećno stigli u Bar.
Fra Šimun Milinović bio je lucidni taktičar i sjajan vojnik Kongregacije za propagandu vere. Međutim, njegovo autentično političko lice bilo je daleko od šampiona tolerancije.
Žestoko se borio da se za izbore u bečkom Carevinskom veću kandiduje don Mihovil Pavlinović, dalmatinski Ante Starčević, i to u Sinju, gde Pavlinović nije živeo.
A kad je I. K. Sakcinski zatražio od fra Šimuna mišljenje o stanju jezične i nacionalne samosvesti u Dalmaciji, Milinović mu je odgovorio da, do Vukovog „Kovčežića”, niko nikad nije govorio da priča srpskim jezikom. „Nu, ako je kogod taki čava (ekser) u glavu si zavrtio, pak nedaga izvaditi, nit se hoće razlogu pridati, nek mi je prosto nazvat ga Manitaš”.
Milan Četnik
Izvor: Politika
