Dr Vasilj Jovović: Zločin bez kazne – genocid u Pivi i Velici

Piše: Dr Vasilj Jovović

U literaturi se pod genocidom podrazumijeva namjerno i masovno ubijanje (fizičko istrebljenje) ljudi zbog njihove pripadnosti nekoj rasi, vjeri i naciji. Ujedinjene nacije su 9. decembra 1946. godine donijele Kon­venciju o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida.

Tokom Drugog svjetskog rata genocid nad civilnim neboračkim sta­novništvom njemačke okupacione snage sprovodile su svuda gdje su po­stojali pokreti otpora. To je rađeno u cilju zastrašivanja i kažnjavanja stanovništva. Takvih primjera genocida nad neboračkim stanovništvom ima kako na Balkanu, tako i u okupiranoj Evropi tokom Drugog svjetskog rata. Kao primjere navešćemo: Strijeljanje 7.000 civila 21. oktobra 1941. godine u Kragujevcu – Srbija, od kojih su većinom bila djeca; genocid na Ko­paoniku u Krivoj Reci 12. oktobra 1942. godine – Srbija; Genocid u Oradur-sur-Glen 10. juna 1944. godine – Francuska; Masakr Sant Ana 12. avgusta 1944. godine – Italija; Masakr Kalavrita 13. decembra 1943. godine – Grčka; Masakr Distomo 10. juna 1944. godine – Grčka; Masakr Marzaboto 5. okto­bra 1944. godine – Italija; Masakr Tule 1944. godine – Francuska; Masakr Mail 25. avgusta 1944. godine – Francuska; Masakr Michinov 12. i 13. jul 1943. godine – Poljska. Genocid je u velikoj mjeri sprovođen i na teritoriji SSSR-a, nedaleko od Minska SS divizija Das Reich poubijala je 920 Jevreja, a SS divizija Die Leibstandarte je na teritoriji Hersona likvidirala 4000 Rusa. Hajnrih Himler Rajhsfirer SS-a izjavio je da je prilikom pohoda na Rusiju trebalo biti ubijeno 20 do 30 miliona Slovena.

Fašistički zločini u Drugom svjetskom ratu nad srpskim narodom od strane Njemačke i Italije ostavili su krvav trag i na prostoru današnje Crne Gore na području regije Pive (1943) i u selu Velici (1944). Genocid nad lokalnim srpskim stanovništvom pravoslavne vjere izvršila je najvećim djelom njemačka divizija „Princ Eugen“ udružena sa kolaboracionistima – saradnicima okupatora. U maju i junu 1943. godine za vrijeme njemačke ope­racije „Švarc“ na području Pive (predio u sjeverozapadnom djelu današnje Crne Gore koji se sastoji od dvije oblasti Župa Pivska i Planina Pivska) izvršen je genocid, u kome je stradalo oko deset posto njenog stanovništva. Broj žrtava genocida procjenjuje se na oko 1.360 lica. Genocid je izvršen od strane njemačkih, italijanskih, bugarskih i hrvatskih (ustaških) jedi­nica, među kojima je bio i izvjestan broj muslimana. Godinu dana kasnije 28. jula 1944. godine desio se genocid u Velici (selo u sjeveroistočnom dijelu današnje Crne Gore) izvršen nad nedužnim, nenaoružanim i nezaštiće­nim stanovništvom ovog pravoslavnog srpskog sela (stradalo preko 700 osoba). Pogrom stanovništva pratila je pljačka i razaranje imovine.

Karakteristično je da pojedinci, javnost kojoj oni pripadaju, pa i same države koje su izvršile genocid čine njegovo poricanje. Razlozi za poricanje genocida su prvenstveno političke i ideološke prirode. U suštini je nastojanje da se ospori postojanje genocida ili da se neki do­gađaj protumači na način kojim mu se oduzima karakteristika genocida, sve iz razloga da se pojedinci ali i čitave države poricanjem ograde od učinjenog djela.

O genocidu u Pivi i Velici poslije Drugog svjetskog rata u jugoslovenskoj istoriografiji nije dovoljno pisano koliko ovi nemili događaji zaslužuju, zbog opšteg društvenog interesa i „očuvanja bratstva i jedinstva“ naroda i narodnosti Jugoslavije. Pivu i Veliku naseljavali su Srbi pravoslavne vjere. Zbog toga što su u genocidu u Pivi učestvovali Hrvati (pripadnici ustaša), a u sastavu njihovih jedinica muslimani iz Gacka i Foče (mjesta u neposrednom okruženju Pive), a u genocidu u Velici balisti iz Bujanovca, Uroševca, Gnjilana i Kačanika (iz sastava 21. SS di­vizije „Skenderbeg“), kao i vulnetari i balisti iz Plava i Gusinja, zato su ovi zločini u Pivi i Velici od strane komunističke vlasti u Jugoslaviji bili prikrivani, minimizirani i potiskivani. Većina počinioca geno­cida nije odgovarala za počinjene zločine.

Među prvima na osvjetljavanju zločina i popisu stradalih radila je Srpska Pravoslavna Crkva (Mitropolija crnogorsko-primorska i Eparhija budimljansko-nikšićka). Budući da su pivski i velički hrišćani nastradali bez ikakve svoje krivi­ce od bezdušnog okupatora samo zato što su „Srbi Pravoslavne vjere, a s obzirom na to da su ostali vjerni do smrti i svojoj vjeri i imenu srpskom čime su se upodobili svim od vijeka mučenicima za Hrista postradalim i pridružili se Jasenovačkim, Jadovinskim, Prebilovačkim i drugim novo­mučenicima srpskim postradalim u toku Drugog svjetskog rata“ Sveti Ar­hijerejski sabor Srpske Pravoslavne Crkve odlučio je 24. maja 2017. godine da unese u katalog Svetih srpskih Novomučenika i Svete Novomučenike pivske, veličke i gornjepolimske, kao i da dan njihovog spo­mena budu 7. jun.

Potomci žrtava zločina u Velici podnijeli su Vladi Crne Gore 2015. godine Inicijativu za utvrđivanje istine o zločinu u Velici i tražili od Vlade da se formira stručna državna komisija koja će utvrditi tačan broj poginulih, da se utvrdi koje su vojne jedinice učestvovale u zločinu, kao i da se rasvijetle motivi tog zločina koji ima sve elemente genocida, kao i da se podigne dostojan spomenik žrtvama.

U cilju rasvjetljavanja zločina genocida nevladina organizacija „Klub Velika“ zaključila je juna 2016. go­dine sa državnom ustanovom Muzej žrtava genocida u Beogradu Protokol o saradnji. Kao rezultat saradnje objavljen je radni spisak žrtava genocida u Velici.

U Skupštini Crne Gore bio je 2022. godine podnijet Predlog rezo­lucije o Genocidu u Pivi i Velici. Istaknuto je da se ovom rezolucijom osuđuju zločini počinjeni na teritoriji Crne Gore, i tlu bivše Jugosla­vije, kao i da je znanje i svijest građana o masovnom stradanju preduslov za borbu demokratskog svijeta protiv totalitarnih ideja i sličnih projeka­ta. Rezolucijom je jasno naznačeno, po domaćem i međunarodnom pravu, da je odgovornost za genocid isključivo individualna, odgovorni mogu biti samo pojedinci. Ni jedan narod ne može biti označen kao genocidan ili zločinački, niti može biti satanizovan. Rezolucijom je predviđeno da se formira mješovita državna komisija koja bi prikupljala i temeljno ob­rađivala činjenice, dokumentacionu i drugu dokaznu građu kako bi se do­datno rasvijetlili ovi zločini i popisala imena žrtava. Predviđeno je da Vlada Crne Gore izgradi memorijalne centre u Pivi i Velici. Takođe je rezolucijom određeno da ovi zločini nađu adekvatno mjesto u obrazovnim programima i nastavnim procesima. Potrebno je povezivanje Crne Gore i nadležnih državnih arhiva sa međunarodnim memorijalnim ustanova­ma, institucijama i organizacijama koje se bave žrtvama nacifašizma i rasvjetljavanjem tih zločina.

U crnogorskoj skupštini ispoljavala se srbofobija, rusofobija i kristijanofobija, te do sada ova inicijativa o proglašenju genocida u Pivi i Velici zbog vladajućeg režima nije imala prolaznost u skupštinskoj većini.

Nakon opširne i konstruktivne deba­te Rezolucija o genocidu u Pivi i Velici izglasana je 30. jula 2022. godine u Skupštini Crne Gore.

Rezolucija najoštrije osuđuje počinjeni genocid u Pivi i Velici; izražava najdublji i trajni pijetet prema svakoj žrtvi zločina u Pivi i Velici, kao i prema svim žrtvama nacifašizma na pros­toru Crne Gore i bivše Jugoslavije; ukazuje nadležnim državnim organi­ma na neophodnost pružanja podrške preživjelim i porodicama postrada­lih, i iskazuje zahvalnost svima onima koji su dali doprinos u rasvjetlja­vanju ovih zločina. Između ostalog, rezolucijom se predviđa informisanje međunarodne javnosti o prirodi, razmjerama i posledicama zločina u Pivi i Velici i povezivanje sa međunarodnim memorijalnim ustanovama, insti­tucijama i organizacijama koje se bave žrtvama nacifašizma i rasvjetlja­vanjem zločina.

(Rezolucija o genocidu u Pivi i Velici, Skupština Crne Gore 27. saziva, Broj: 00- 71/21-6/4, EPA 249 XXVII, Podgorica 30. jul 2022. godine. štampani materijal)

U ovoj monografskoj publikaciji su objedinjene dvije studije o geno­cidima u Pivi i Velici, koje su nastale u okviru zajedničkog projekta: Mu­zeja žrtava genocida u Beogradu, Instituta za srpsku kulturu u Nikšiću i Odbora za Jasenovac Srpske Pravoslavne Crkve 2017. godine, koji se ba­vio istraživanjem genocida na prostoru Jugoslavije tokom Drugog svjet­skog rata. Naime, riječ je o dva teksta objavljenim u časopisu Godišnjak za istraživanje genocida u Beogradu („Dosadašnja istraživanja genocida u Velici 28. jula 1944. godine“, br. 10, str. 83-110 i „Genocid u Pivi 1943. godi­ne“, br. 11, str. 89-120), koji su kasnije pretočeni u monografske publikacije (Zločin u Velici 28. Jula 1944. godine, Beograd – Nikšić 2019 i Genocid u Pivi 1943. godine, Beograd – Nikšić 2019). Zbog velikog interesovanja jav­nosti i potražnje za publikacijama objedinili smo ove dvije knjige u jednu, tako da je riječ o drugom dopunjenom izdanju ovih knjiga.

Dr Vasilj Jovović otkriva zloupotrebe i neetičnost na Filozofskom fakultetu u Nikšiću

Knjiga je upotpunjena novim saznanjima o navedenim genocidima. Na području Pive je tokom genocida 1943. godine stradalo oko deset posto ta­dašnjeg stanovništva, a u Veličkoj opštini stradalo je 28. jula 1944. godi­ne oko jedne trećine stanovništva. Spiskovi stradalih u Pivi i Velici nijesu konačni. Neophodno je sravniti podatke i upotpuniti spisak žr­tava, kao i počinioca genocida. Na kraju knjige u poglavlju Prilozi nalaze se spiskovi stradalih, odabrana dokumenta i fotografije. Iz knjige Mila Cicmila Krv Pive preuzeti su spiskovi stradalih u Pivi (Prilog br. 1, 2 i 3).

Spisak stradalih u Velici rađen je na osnovu Priloga za istraživanje genocida 28. jula 1944. godine, gdje su pored utvrđenih žrtava unešene i one žrtve koje se nalaze na nekom od spiskova stradalih ali je za njih potreb­na dodatna provjera (Prilog br. 5). Podaci o stradalim u Velici koji je ustanovio „Tim za utvrđivanje istine o genocidu u Velici“ (Prilog br. 6) Internirani Veličani u logor u Beču (Prilog br. 7).

Genocid nad stanovništvom i imovinom područja Pive i sela Ve­like izvršen je sa namjerom da se spriječi povratak kako partizanskih tako i četničkih jedinica na to područje, kao i da se genocidom nad sta­novništvom i imovinom Pive i Velike zastraši stanovništvo od svake saradnje sa pokretom otpora. Stanovnici Pive i Velike stradali su i zato što su se rodili kao Srbi, što su pripadali pravoslavnoj vjeri, govorili svojim srpskim jezikom i potpisivali se srpskom ćirilicom. U zadnjih dvadesetak godina interesovanje za genopcide u Pivi i Velici je poras­lo, tako da su objavljene monografije, članci, održani naučni skupovi, snimljene televizijske i radio emisije koje osvjetljavaju ova dešavanja.

doc. dr Vasilj Jovović

Nikšić, 11. oktobar 2026. godine, Jesenji sajam knjiga

Dr Vasilj Jovović: „Kazivanja starih Trebješana“

GENOCID U PIVI I VELICI 1944. GODINE

NA MARGINI CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE (Iz recenzije)

Pred čitalačkom publikom je nova knjiga istoričara dr Vasilja Jo­vovića koja za temu ima genocid u Pivi 1943. i Velici 1944. godine. Au­tor je na preko 150 strana pokušao da rasvijetli dva najveća stratišta na prostoru Crne Gore, za vrijeme Drugog svjetskog rata. Jovović je 2019. godine objavio monografije Genocid u Pivi 1943. godine i Zločin u Velici 28. jula 1944. godine. S obzirom na činjenicu da je istoriografija od 2019. godine do danas, dala značajne rezultate o pomenutim događajima, autor se sa pravom odlučio na drugo dopunjeno i izmijenjeno izdanje. Monografija kolege Jovo­vića nastala je na osnovu objavljene arhivske građe, relevantne literature, i sjećanja preživjelih. Autor se nije bavio isključivo zločinom, već je po­kušao da da i najpribližniji popis žrtava.

Kolega Jovović je sa pravom u jednoj knjizi objedinio dva stratišta, po mnogo čemu slična. U periodu od 6. do 12. juna 1943. godine 7. SS „Princ Eugen“ divizija, je u sadejstvu sa kvislinškim jedinicama ubila u Pivi preko 1.200 civila. Najveće stradanje odigralo se 7. juna 1943. godine u Doli­ma, gdje je stradalo 522 civila (109 djece). Na drugom kraju Crne Gore, nešto više od godinu dana kasnije, otpočela je njemačka operacija „Draufgenger“ (18. jul – 1. avgust 1944.). U završnom dijelu operacije pripadnici 7. SS di­vizije „Princ Eugen“ i 21. SS divizije „Skenderbeg“ u sadejstvu sa pripad­nicima muslimanske milicije izvršili su pokolj u Velici 28. jula 1944. godine. Slično kao u Dolima za par sati u Velici je na monstruozan način ubijeno preko 500 civila žena, djece i staraca.

Iako su pomenuta stradanja nesumnjivo najveći zločini u Drugom svjetskom ratu u Crnoj Gori, oni dugo vremena nijesu bili u fokusu naučne istoriografije. Stiče se utisak da su namjerno marginalizovani, svedeni na nivo pomena u djelima koji su se bavili „važnijim“ temama. Samim tim zločin u Pivi 1943. i Velici 1944. godine prešao je u „ruke“ publicista. Upravo su publicisti dali pionirske radove o pomenutim stratištima. U prilog izrečenom govori i literatura koju je Jovović koristio, većina autora su potomci žrtava, istoričari amateri.

Značaj knjige koja je pred nama je u tome, što je autor u maniru ško­lovanog istoričara, revnosno prikupio sve vrijedno što je napisano o pomenutim zločinima. Prukupljeno je pažljivom selekcijom i analizom pretočio u naučni tekst, napisan primamljivim stilom. Stradanja u Pivi 1943. i Velici 1944. godine poslednjih godina su izazivala veliko inte­resovanje, ne samo u Crnoj Gori nego i šire. Samim tim knjiga Genocid u Pivi i Velici lako će pronaći put do čitalačke publike, stručne i laičke. Domaća istoriografija je svakako bogatija za jedno važno naučno djelo, u kom se autor bavi temama koje su njegove kolege decenijama izbjegavale. Ova knjiga važno je štivo za mlade naraštaje, koji u udžbenicima za osnovnu i srednju školu nijesu mogli pročitati o stradanjima Pivljana i Veličana. Dok istoričari u Crnoj Gori izbjegavaju teme iz Drugog svjetskog rata, u me­dijima uveliko bijesni rat između „četnika i partizana“. Na taj način bi­vaju zapostavljene žrtve koje su stradale u teroru okupatora i kvislinga. U takvim okolnostima možemo se zapitati poput Milovana Ilića, početkom 90 – ih godina 20 vijeka: „Da li je osim narodnih heroja i četnika još neko učestvovao u ratu“?

dr Filip D. Vučetić

Tekstovi objavljeni u kategoriji „Gledišta“ ne izražavaju nužno stav redakcije Žurnala