Srpski narodni savez, osnovan 1901 u Pitsburgu, najstarije je srpsko dobrotvorno društvo u SAD. Juna ove godine proslavio je jubilej – 120. godišnjicu postojanja. Tokom svoje duge istorije Srpski narodni savez je ekonomski i finansijski pomogao svoje članove, maticu, učenike i studente u srednjim školama i univerzitetima, srpske pravoslavne crkve i dječije crkvene kampove, kola srpskih sestara, sportske, kulturne i društvene manifestacije koje imaju za cilj očuvanje i njegovanje srpske kulture, tradicije i nasljeđa na američkom kontinentu.
Glavni zadatak Srpskog narodnog saveza bi se mogao opisati riječima oca Save Vojvodića iz Pitsburga koje je objavio u prvom izdanju „Amerikanskog Srbobrana“(1906): „Podiži i pomaži, gdje ti je god moguće, srpske crkve i oltare, osnivaj prosvjetne ustanove i srpska ognjišta, da naša dječica, naša omladina – naša uzdanica prije vremena ne usahne ne izgubi se, ne pretopi se u nešto drugo što nije naše, da nam se ovdje od stotine hiljada svjeta srpskog naroda ne stvori, ne načini u jedanput drugo crno srpsko Kosovo.“
U Pitsburgu, u državi Pensilvaniji, gdje je osnovan Srpski narodni savez, bazu su činili mahom doseljenici koji su se u svojoj rodnoj zemlji bavili zemljoradnjom, stočarstvom i ribolovom, ne sluteći da će na novom kontinentu raditi u rudnicima i čeličanama.
Najveći dio srpskih iseljenika je došao krajem devetnaestog veka iz srpskih djelova Austro-Ugarske tj. Krajine (Like, Korduna i Banije), Crne Gore, a ponajmanje iz Srbije jer u to vrijeme Srbi su mahom naseljavali Srbiju iz drugih krajeva. Dolazeći u Ameriku, srpski iseljenici su ponijeli u svojoj seoskoj torbici narodne pjesme, sjećanje na čojstvo i junaštvo svojih predaka i spremnost da rade i da se žrtvuje za ideale slobode. Sava Hajdin, osnivač Srpskog narodnog saveza, u svojim sjećanjima kaže da su prvi Srbi koji su došli u Ameriku iz tog dijela Krajine bili Nikola Vujnović iz Gomirja 1886. godine, Milenko Maravić 1887. godine i Petar Vignjević 1888. godine.
Susret sa „Novom zemljom“ koja se počela industralijalizovati zadala je patnju i gorčinu naših iseljenika do kraja njihovog života. Dr Božidar Purić, konzul Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca u San Francisku i Čikagu, u susretu sa jednim Hercegovcem ovako mu je opisao Ameriku: „Nikad ne vidjeh u ovoj zemlji da je ko gladna nahranio i žedna napojio. Ako nemaš para, umrijećeš kao pas na ulici.“
Srpski iseljenici kada su se okupljali na svojim skupovima uglavnom su pričali o zavičaju koji su ostavili i o životu u „Novoj zemlji.“ Otrgnutost od zavičaja i doma učinila je da se kod njih počne stavarati potreba za organizovanjem društava koja bi ih podsećala na rodni kraj.
U početku srpski iseljenici nisu osnivali svoja potporna i osiguravajuća društva zbog njihovog malog broja, te su se priključivali ruskim, hrvatskim i slovenačkim društvima. Kako je broj srpskih iseljenika rastao tako je rasla i njihova svijest o potrebi osnivanja sopstvenih društava iz nacionalnih, ekonomskih i socijalnih razloga.
Iako je većina iseljenika bila nepismena, počeli su organizovati svoja udruženja i društva. Srpski klubovi, dobrotvorna i potporna društva su bila glavna mjesta okupljanja srpskih iseljenika. Pošto većina nije govorila engleski jezik, ona su postala neka vrsta njihovog duhovnog doma. Uspjeh tih organizacija je zasnovan na srpskom idealu slobode, stvaralačkom i radnom duhu koji su utkani u srpsko etničko biće i potpomognuti američkom demokratskom tradicijom.
U to vriheme radnici nisu bili organizovani u sindikate niti su imali zdravstveno osiguranje. Zbog velikih nesreća koje su se događale i teških uslova rada, radnicima i njihovim porodicama bila je potrebna zaštita i finansijska sigurnost. Iz potrebe da se radnici osiguraju i zaštite na radu počela su se osnivati bratska i dobrotvorna društva koja su nudila radnicima i njihovim porodicama sigurnost i finansijsku stabilnost.
Godine 1901. Sava Hajdin je iz Pitsburga otputovao za Njujork kako bi dobio podršku od Nikole Tesle, tada već priznatog srpsko-američkog naučnika i pronalazača, za osnivanje jednog takvog društva. Uz Teslinu podršku, Hajdin je osnovao Srpski pravoslavni savez Srbobran i postao njegov prvi predsjednik. Kada su osnovali Savez, natpis organizacije je postavljen na ćirilici. Poslije nekoliko dana, neko je uništio natpis. Hajdin je to komentarisao u svojim sjećanjima: „Srpstvo i srpski ideali nisu se nalazili na komadu daske nego u našim vatrenim mladićkim srcima.“
Takva borba protiv našeg naroda je Hajdinu i drugim pionirima još više dalo volje da istraju u organizovanju Srba u Americi. Društvo se uskoro razvilo u „snažno stablo koje širi svoje grane gdje god ima Srba u Americi i Kanadi.“
U svojim sjećanjima Hajdin je takođe istakao da je temelj Saveza američki demokratski ideal, a to je raditi sa ljudima i za ljude. Za Hajdina Savez treba da bude centar srpstva i svetosavske tradicije u Americi. Ovim ciljevima Savez se rukovodi i danas u svom radu.
U namjeri da ojača srpske organizacije i učini ih efikasnim, Mihajlo I. Pupin, srpsko-američki naučnik, je radio godinama na njihovom ujedinjavanju. 21. septembra 1929. godine došlo je do ujedinjenja društava Sloga, Svesna Srbadija, Sloboda i Srpski pravoslavni savez Srbobran u današnji Srpski narodni savez sa 19.764 člana i novčanom rezervom od 780.188.23 američkih dolara.
Na proslavi pedesetogodišnjice Srpskog narodnog saveza 1951. godine, Savez je imao 183 društva za odrasle i 141 kolo Podmlatka sa 16.213 odraslih članova i 6.484 članova Podmlatka. Imovina je iznosila oko 4 miliona dolara. Danas Savez ima oko 12.500 članova i društvo je vrijedno oko 50 miliona američkih dolara.
Na konvenciji 1929. godine, Pupin je postao njen počasni predsjednik, a Nikola Tesla 1935. godine. Kada je Tesla izabran za počasnog predsjednika Srpskog narodnog saveza, on je u kratkom pismu odgovorio:
„Bilo bi bolje da ste izabrali nekog vrjednijega, ali kad tako hoćete moram primiti. Zahvaljujući i želeći vam najbolji uspjeh.“
Srpski narodni savez je dao veliki humanitarni, vojni i finanskijski doprinos matici u Prvom i Drugom svjetskom ratu. U Prvom svjetskom ratu, oko 20.000 srpskih dobrovoljaca koje je organizovao Mihajlo I. Pupin, u organizaciji Saveza, Američko-kanadske Eparhije Srpske pravoslavne crkve i Srpske narodne odbrane u Americi, su došli da pomognu svoju otadžbinu.
Većina njih nikada nije ni vidjela Srbiju jer su živjeli u Austro-Ugarskoj, ali njihova veza sa domovinom i osećaj pripadnosti je bio neraskidiv. Patriotizam Save Hajdina pokazuje i činjenica da pošto nije ima sinova, on je poslao šesnaestogodišnju ćerku Ružicu na Solunski front da se bori za svoju otadžbinu. Kao članovi Saveza društva 82 „Banović Strahinja,“ deset braće Vajagića iz Gere u državi Indijani su dobrovoljno otišli da se bore za Srbiju u borbi protiv Austro-Ugarske. Nastariji brat je imao 40, a najmlađi 20 godina. Najstariji brat Risto Vajagić je dobio najviše srpsko odlikovanje – Karađorđevu zlatnu zvezdu za hrabrost. Prema dr Božidaru Puriću, dvadeset i pet posto srpskog stanovništva u Americi je otišlo u dobrovoljce da brane otadžbinu: „Koji drugi narod to ima? Zahvaljujući njima kosovsko sijanje i u dalekoj Americi dobi žetvu.“
U to vrijeme američki Srbi su bili jedini slobodni Srbi na svetu i zbog toga su stali uz svoj narod da se bore za njihovo oslobođenje od tuđina. Više od polovine srpskih dobrovoljaca se nije vratilo svojim porodicama koje su ostale u Americi. U toku Drugog svjetskog rata, članovi Srpskog narodnog saveza su kupili bombarder i poklonili ga američkoj vojsci da se bori protiv nacista 1943. godine. Bombarder je nazvan „Američki Srbin“.
Nakon osnivanja Saveza, njeni članovi su ubrzo uvidjeli da ne mogu napredovati ako nemaju svoje glasilo koje će obavještavati srpske iseljenike o njihovom radu, idejama i pozivati ih na jedinstvo i saradnju. U namjeri da proširi svoj uticaj u Americi i Kanadi, Savez je počeo da izdaje glasilo „Amerikanski Srbobran“ i to su ujedno i najstarije srpske novine koje izlaze u kontinuitetu od 1906. godine.
„Amerikanski Srbobran“ je izlazio na početku samo na ćirilici. Od 1906. do 1916. godine, novine su bile nedjeljne, a od 1916. godine dnevne novine.
Tridesetih godina prošlog vijeka je bila dodata engleska sekcija kako bi se prva generacija iseljenika kojima je engleski jezik bio maternji više upoznala sa srpskom kulturom i tradicijom. Danas „Amerikanski Srbobran“ ima srpsku i englesku sekciju i izlazi dva puta mjesečno.
Glavnu ulogu ovih novina je opisao otac Vojvodić u prvom izdanju novina od 18. januara 1906. godine koju je uredio njen prvi urednik Milivoj Buzadžić:
„Naš će list upućivati svoje čitaoce i poučavati ih o srpskoj narodnosti i svetoj pravoslavnoj vjeri, utvrđivaće ih, da u ovom dalekom kraju ne zaborave na vjeru i narod iz koga su nikli i postali i za koji su naši stari svoju krv potocima prolijevali i nama te dvije naše najveće svetinje u amanet ostavili…Nastojaćemo da se ova blagotvorna ustanova [Srpski narodni savez] što više raširi, jer smo potpuno uvjereni, da nam samo u zajednici leži spas, napredak i pomoć…Upućivati ćemo narod, da se upozna sa zakonima i uredbama,…na dobre i valjane ustanove, koje su si narodi ove zemlje ustrojili koje bi ustanove i mi trebali poprimiti, da kao i oni danas sutra pođemo njihovim korakom napretka i nauke.“
Kako nekad tako i danas, „Amerikanski Srbobran“ obavještava o naporima i uspjehu američkih Srba, njihove težnje i viđenja „Nove zemlje,“ o radu srpskih pravoslavnih crkvama i crkvenih opština, o ekonomskoj i kulturno-prosvjetnoj djelatnosti vezanih za rad srpskih škola, o pjevačkim i sportskim društvima, izdavanju knjiga, o društvenom životu iseljenika tako i o dešavanjima u otadžbini. Tokom oba svjetska rata „Amerikanski Srbobran“ je bio branilac slobode i istine srpskog naroda. Pisao je o strašnom stradanju srpskog naroda od ustaškog pokolja tokom Drugog svjetskog rata. Dr Kosta Elesin, bivši glavni urednik „Amerikanskog Srbobrana“ kaže: „’Amerikanski Srbobran’ služi interesima slobode demokratske Amerike i srpstva kao cjelini…’ Amerikanski Srbobran’ će se i dalje boriti za ujedinjenje svih srpskih zemalja u duhu vremena u onoj formi i državnom obliku, koji će biti od najveće koristi za srpski narod, i koji će odgovarati njegovim životnim interesima, i koji će zaštiti njegov nacionalni opstanak.“
Poznati srpski pisci su dali svoj doprinos ovim novinama: Miloš Crnjanski, Ivo Andrić, Jovan Dučić, Desanka Maksimović, Vojislav Ilić, Milan Rakić, Čarls Simić, Vasko Popa… Objavljeni su interjvui sa poznatim srpskim naučnicima i pronalazačima Mihajlom Pupinom i Nikolom Teslom kao i sa sportistima kao što je Novak Đoković.
Danas Srpski narodni savez je neprofitno dobrotvorna društvo koja obezbjeđuje životno osiguranje i štednju saglasno sa potrebama njegovih članova. Duga tradicija prodaje životnih osiguranja i štednje, kao i način rada i usluga, i njeni osiguranici su učinili da Srpski narodni savez postane cijenjeno dobrotvorno društvo u Americi. Za razliku od komercijalnih osiguravajućih društava, „Savez“ je neprofitna organizacija koja svoj prihod ulaže u očuvanje srpske kulture i tradicije više od sto godina. Ulaganjem u Srpski narodni savez se ulaže u budućnost srpskih porodica i očuvanje srpskog etničkog identiteta u Americi. Glavna ideja je da Srbi u Americi imaju jednu krovnu organizaciju koja će štititi njene interese i pomagati njene članove.
Kao što je rečeno, djelatnost „Saveza“ se zasniva na očuvanju srpske kulture i tradicije organizovanjem kulturnih, sportskih i društvenih manifestacija gdje učesnici imaju priliku da se druže, saznaju više o svojoj kulturi, porijeklu i jeziku. U tom smislu, dio aktivnosti Saveza je i organizovanje najstarijeg srpskog košarkaškog turnira u Americi od 1936. godine, dva godišnja golf turnira i turnir u kuglanju. Srpska manifestacije „Tri srpska dana“ koju je pokrenu Mihajlo I. Pupin kako bi sakupio sredstva za srpsku siročad u Srbiji tokom Prvog svjetskog rata, tradicionalno se organizuje od 1917. godine u Pitsburgu. 2016. godine na stogodišnjicu proslave ove manifestacije u Kenivud parku, ova manifestacija je od grada Pitsburga proglašena najstarijom etničkom manifestacijom. Događaj „Jasenovac: neizgovoreni genocidi i holokaust, 1941-1945″ je organizovan u američkom Kongresu u Vašingtonu u novembru 2019. godine. To je bila prilika da se kongresmeni, senatori, diplomate, strani ambasadori i američki mediji više upoznaju sa stradanjem Srba, Jevreja i Roma tokom Drugog svjetskog rata. Prošle godine je održana „Srpska noć“ u košarkaškoj areni u Klivlendu kako bi podržali srpskog košarkaša Nikolu Jokića koji igra za Denver nagetse. Takođe, Srpski narodni savez svake godine daje podršku Novaku Đokoviću, srpskom proslavljenom teniseru, na njegovoj američkoj ljetnjoj turneji. On je postao počasni član Srpskog narodnog saveza 2015. godine. Za učenike i studente u SAD-u i Kanadi, Savez je organizovao ove godine takmičenje za najbolji esej kako bi mladi ljudi dali svoj doprinos u poboljšanju odnosa između matice i dijaspore.
Svake godine se organizuje i Festival srpskog filma na Pitsburškom univerzitetu koji je proširen u Vašingtonu i Bostonu 2019. godine. Savez je organizovao promociju filma „Teslin narod“ reditelja Željka Mirkovića u Pitsburgu i Vašingtonu. Ovaj film pokazuje ono šta su srpski iseljenici u proteklih 200 i više godina doprinijeli u izgradnji Amerike i svijeta. Zahvaljujući Savezu ovaj film je arhiviran u mnogim američkim i svjetskim bibliotekama i arhivama: Kongresnoj biblioteci u Vašingtonu, Američkoj filmskoj akademiji u Los Anđelesu, bibliotekama Harvard, Jejla, Njujorškog, Kolumbija, Prinston, Oksford, Huver institucija na Stenford univerzitetu, Pensilvanija univerziteta, Pitsburškog, Djukejn, Ohajo državnog univerziteta i drugim univerzitetima, Francuskoj nacionalnoj biblioteci u Parizu, Ruskoj nacionalnog biblioteci u Petrogradu, Aleksandrijskoj biblioteci u Egiptu i drugim arhivama.
Na proslavi pedesetogodišnjice Srpskog narodnog saveza, Sv. Vladika Nikolaj Velimirović je istakao da je Savez kao i druge organizacije stao uz srpsku pravoslavnu crkvu, brinuo se o mladima, žrtvovao se za ideale slobode „kako za srpstvo tako i za Ameriku:“ „Nije bilo ničega što bi se ticalo dobra bilo ličnosti, ili familije, ili srpskog naroda, ili Amerike, a da naš Savez nije učinio najviše što je mogao…“
Miloš Ristović (autor je koordinator za kulturu Srpskog narodnog saveza u Pitsburgu, SAD)
Izvor: RTS (OKO)
