Knjiga „Nebo, tako duboko. Pisma za Taru“ Vesne Kapor jeste kratak lirski roman, manje od stotinu strana, ali koji se ne može pročitati u jednom dahu. Gustina narativnog teksta analogna je gustini pjesme, i to elegije, tužbalice, koja usporava disanje, kao da bi iza svakog pasusa čitalac trebalo da uzdahne, da preispitata zašto riječi i fraze maternjeg mu jezika nemaju više svakodnevno značenje.
Tema ovog romana je tuga, kao duševna supstanca što uvezuje smrt i ljubav. Zato bi kao idealan moto, što sažima osnovnu ideju Vesnine knjige, mogle da stoje riječi Danila Kiša iz „Gorkog taloga iskustva“:
Sa stanovišta večnosti sve je beznadežno. Ali, kao što je Jonesko nedavno rekao: postoje dva velika metafizička oslonca, ljubav i smrt, oni su supstanca naše egzistencije i književnost nam pomaže da ih budemo svesni.
Tuga „koja od svega oslobađava“ (Crnjanski, „Prolog“) samo djelimično odgovara atmosferi ovog „Neba“, tuga koja romantičarski koketira s čežnjom baš nimalo nije prisutna.
Ovdje je riječ o tugama što ostanu nakon odlaska bližnjeg bića sa ovog svijeta, o tugama što zgušnjavaju vrijeme do tačke smrzavanja. Sve riječi svijeta tada postaju sredstvo koje označava samo jedno ime ‒ ime bića kojeg više u svijetu nema, osim u pamćenju i krvotoku onih što znaju da tuga izvan ljubavi nije moguća. Tuga je eksluzivni proizvod ljubavi – a ona se širi kao lepeza u „Pismima za Taru“, u riječima: „slutnja“, „drhtanje“, „razaranje“, „čekanje“, „molitva“, „bdenja“, „strepnja“, „nada“… Jedino riječ „smrt“ u ovom „Nebu“ nijednom nije izrečena, jer: Ima seoba. Smrti nema.
Knjigu „Nebo, tako duboko“ odlikuje fragmentarnost, što ima višestruku funkciju. S jedne strane, u tom specifičnom parcelisanju teksta, „iscjepkanosti“ narativa, uz prebogato interpunkcijsko parcelisanje rečenica, mada iz uz primjenu nekih pjesničkih (zvučnih) figura, profliše se veoma sugestivan lirski efekat, koji, bivajući dosljedno ostvaren na nivou romana u cjelosti, navodi zaista na pomisao da je ovdje prije riječ o nekoj pjesmi, elegiji ili tužbalica, što se sâmom autorskom vještinom premetnulo u jednu priču; kao da se nekakva prapjesma, iskonski krik, provuko kroz narativni filter, kako bi se prigušila patetika koja bi, vjerovatno, bila nepodnošljiva za senzibilitet savremenih čitalaca. Takvo pjesmoslovlje omogućava da se fragmentarnost teksta uvezuje kao muzička komopzicija. Uostalom, roman „Nebo, tako duboko“ i jeste osmišljen kao polifonija, kao narativ koji se reguliše u partituri više glasova. „Svoj glas pripovedač“, zapaža Ana Gvozdenović, „ustupa najčešće Tarinoj majci, ali i ocu, zatim bivšem momku, svešteniku Todu i, uslovno, samoj devojci – tragičnoj junakinji“.
S druge strane, polifonijska struktura, odnosno, fragmentarnost teksta, na dubljem nivou sugeriše ili doprinosi atmosferi dezintegrisanosti svakog subjekta, svakog „govornika“, svakog junaka, svake narativne perspketive. Kako je uočio i profesor Milo Lompar, dezintegrisanost ili fragmentarnost ovog teksta unosi:
jedan od najdramatičnijih momenata naše književnosti i duboko pogađa naš savremeni trenutak. Reč je o tome da u najvećem broju pisama majka piše ćerci koja umire. Taj momenat je dalekosežan, jer on ovoj fragmentarnosti, ovoj rasutoj svesti daje jednu neprolaznu tačku. Time se autor suočio sa prilično velikim problemom naše sadašnjice. Naša sadašnjica je bitno fragmentizovala čoveka, bitno je raskinula njegove društvene i prirodne veze. I onda činjenica smrti ima dramatičan efekat, utoliko što ona, ukazuje na to da nema tog okvira u koji biste vi mogli uklopiti ljudsku smrt. To je bitno za epohu fragmentizovanog univerzuma u kome živimo. Jer u graničnim situacijama ljudskog postojanja, a smrt to jeste, vidimo apsolutnu samoću ljudskoga bića. Kao što rečima ne možemo da obuhvatimo smrt, tako gotovo da ne možemo komunicirati ni sa najbližima.
Fragmentarnost, dakle, ne moramo tumačiti samo iz perspektive književne epohe ili vremena u kome živimo, već možemo o tome razmišljati imajući u vidu perspektivu sâmih junaka Vesninog „Neba“, perspektivu njihovih psihoemotivnih stanja, ako se može reći tako, perspektivu rasparčanih duša. Svi junaci ovog romana su, zapravo, nosioci traume, traumatičnog gubitka. Zato je njihov doživljaj vremena zgusnut, zamrznut. Zato se njihovo traumatično iskustvo ne može ispričati, osim u estetskim, pjesničkim formama i formulama koje i same funkcionišu kao nosioci, toposi (o) neizrecivosti.
Milorad Durutović
