Ako izuzmemo Hansa Kristijana Andersena, najvećeg tvorca bajki, za dansku književnost ne možemo reći da nam je dovoljno poznata. Pored savremenih pisaca koje objavljuju neki izdavači poslednjih godina, najčešće u okviru različitih programa za podsticanje prevođenja, danska književnost je retko bila prisutna kod nas. Zato je sasvim očekivano da Tom Kristensen (1893–1974), koji važi za njihovog dvadesetovekovnog klasika i vodećeg pisca danskog modernizma, ostane nepoznat u našoj sredini. O njegovoj ekspresionističkoj poeziji iz dvadesetih godina prošlog veka, kojom se predstavio na književnoj sceni, za sada ne možemo skoro ništa znati niti je možemo uporediti sa delima evropskog ekspresionizma ili s lirikom našeg najvećeg pesnika ovog pravca Miloša Crnjanskog. Kada ipak uzmemo u obzir da je roman „Vandalizam“, koji je sada pred nama, u izvrsnom prevodu Radoša Kosovića, nastao 1930. godine, u isto vreme kada i „Seobe“ Miloša Crnjanskog, možemo zaključiti da sličnosti među ovim delima – nema. Čak i ne samo među njima već posmatrano u nekoj zamišljenoj evropskoj modernističkoj vertikali koja bi se povukla od Tomasa Mana, preko Kafke, Pirandela, Zveva, do Selina ili čak na drugoj, istočnoj, strani do Bulgakova, videlo bi se da ovaj danski pisac sva ona pitanja smisla egzistencije, negiranja i odbacivanja malograđanske tradicije, dekonstrukcije religije, koja su zajednička ovoj književnoj eposi, posmatra s već napravljenim kulturnim iskorakom njegove sredine u pravcu one američke.
Dok kroz dela Tomasa Mana i dalje odzvanjaju Vagner i Šubert, kod Toma Kristensena je uveliko ušao džez. Džez kao vesnik novog vremena i novog kulturnog talasa pristiglog s one strane okeana ima centralno mesto u Kristensenovom romanu, i zajedno s temom alkoholizma, slobodnog odnosa prema seksu i poroku, predstavlja dodirne tačke s poetikama i slikom sveta pisaca poput Teodora Drajzera, Džeka Londona, Volta Vitmena, čiji uticaj među srednjoevropskim piscima tog vremena nije bio izrazit.
Vandalizam, ili možda pre alkoholizam u koji se kao u ambis baca glavni junak ovog romana, nije posledica (samo) psihološke slabosti već dobija vrednost moralno-socijalnog eksperimenta u cilju osporavanja i odbacivanja sigurnosti malograđanskog života. Za razliku od naše sredine početkom 20. veka, gde se građansko društvo tek postepeno uspostavlja (vidljivo u nekim delima Miloša Crnjanskog, kod Dragiše Vasića, Branimira Ćosića…), dansko društvo tog vremena je nekoliko lestvica ispred, i zato celokupan kontekst u kojem se glavni junak, književni kritičar i urednik kulture u vodećem dnevnom listu „Dagblade“, nalazi više podseća na našu savremenost nego na rane tridesete godine prošlog veka. Odluka da odbaci porodični život, da otkaz na mestu književnog kritičara i postepeno uroni u agoniju života na ulici u ime odupiranja sigurnosti i ograničenjima malograđanskog života, pokušaj je junaka da destrukcijom svog sveta dođe do smisla življenja. Opijanje u noćnim klubovima, isprazne filozofske i ideološke rasprave, tuče, prostitucija, sifilis – postaju centralni pogon njegovog života, koji u krajnjem zbiru ne donosi olakšanje ili smisao već kompletan pad. Slikajući rasulo jednog života, Kristensen koristi nekoliko repernih tačaka kojima pokušava da uzvisi ovakvu pojedinačnu životnu priču na opštečovečansku.
Motiv komunizma, motiv karnevala i motiv džeza određuju junakovu individualnu pobunu, ali ona se u svom bilansu pokazuje kao jalova. Dok komunizam, koji u to vreme, kao što znamo, preti kao „bauk“ Evropom, u Danskoj se javlja kao neki oblik mode ili savremenosti, pa i dvojica junaka koji ga zastupaju, i koji imaju funkciju izazivača sudbine glavnog junaka, deluju više rezonerski a manje kao stvarni socijalisti. Njihova teorijska pobuna protiv sistema koja zadobija izgled vandalizma onda kada je prihvati glavni junak, svodljiva je u svojoj suštini, u celokupnom kontekstu zapadnjačkog danskog društva na karneval.
Autoironičan podsmeh glavnog junaka i često sagledavanje sebe kao pajaca i maske, potvrđuju komičnost i jalovost pokušaja uvoza ideologije komunizma u dansko društvo. Preobraćenje mladog dekadentnog pobunjenika Stefanija, s kojim je glavni junak ukrstio svoju sudbinu, od mladića iz bogate buržoaske porodice, preko komuniste do katolika, prikaz je krajnjeg ishoda svake mladalačke pobune protiv tradicije. Pored toga što nam pokazuje kurs kojim se kretala danska književnost početkom 20. veka, prevođenje ovog romana na srpski jezik dalo nam je i uvid u teme egzistencijalnog smisla, razaranja ličnosti u alkoholizmu, odnosa delanja i prosperiteta naspram nedelatnosti i destrukcije, koje imaju univerzalnu važnost.
Nataša Anđelković /
Tom Kristensen: Vandalizam,
prevod s danskog Radoš Kosović, „Blum“, 2023
Izvor: Pečat
