“Danas delo Branka Ćopića” – veli jedan od najvećih poznavalaca tog djela Voja Marjanović – “živi zavisno od receptivne snage i potrebe čitalačke publike. ‘Ceo Ćopić’ ne može se ‘dopasti’ savremenom čitaocu. Pre svega zato što u njegovom spisateljskom rukopisu ima tema i motiva, a onda i knjiga, koje zamiču ‘svojim bićem’ u prošlost, čineći tako tkivo poezije i proze prevaziđenim” (Marjanović 2014:19).
Pod tim se temama i motivima što savremenom čitaocu “tkivo” proze Ćopićeve čine “prevaziđenim” podrazumijevaju, prije svega, partizanske priče, među koje ulazi gotovo svaka od priča iz Ćopićeve prve poslijeratne zbirke Sveti magarac i druge pripovetke, štampane u Beogradu, u izdanju “Ježa”, 1946. godine[1]. Svih jedanaest priča što čine tu zbirku iz humorističkog ugla oslikavaju ratne i neposredno poratne događaje, po pravilu s utkanim eksplicitnim ili implicitnim “naravoučenijem” zasnovanom na komunističkim aksiološkim pogledima na život.
Među tim pričama, međutim, prva – “Varcar Mrkonjić”– po svojoj tematici vrlo je aktuelna, danas vjerovatno čak i aktuelnija negoli je to bila u predratnom, ratnom i neposredno poratnom Ćopićevom vremenu. U njoj Ćopić na humoristično-satiričan načan oslikava suživot triju bosansko-hercegovačkih konstitutivnih naroda, u čijoj nacionalnoj posebnosti najznačajniju ulogu imaju konfesionalne razlike. Drukčije rečeno, priča “Varcar Mrkonjić” za temu ima iz humorističkog ugla (sa)gledane bosanske etničke i vjerske podjele i tenzije. To “multietničko” i/ili “multikonfesionalno” viševjekovno tkivo Bosne i Hercegovine u mirnim vremenima čita se kao njena “vrijednost”, u smutnim, burnim, posebno ratnim vremenima ono se pokazuje “manom” koja za posljedicu ima velike, gotovo nepremostive konflikte. Bolje potvrde toj konstatacije i ne može biti od današnjeg stanja etničkih i na njima zasnovanih političkih odnosa u Bosni i Hercegovini.
U bogatom Ćopićevom književnom opusu samo je priča “Varcar Mrkonjić” cjelinom posvećena suživotu protkanom “ljubavlju” i “mržnjom” Srba, Hrvata i muslimana kao međuuslovljenih konstitutivnih etničko-vjerskih dijelova Bosne i Hercegovine.
Kao da se tematski i po “naravoučeniju” ta priča susreće i prepliće s poznatom Andrićevom pričom “Pismo iz 1920 godine”. Andrićeva priča tiče se Prvoga, a Ćopićeva Drugoga svjetskoga rata. Andrićeva je “vrlo ozbiljna”, Ćopićeva “humoristički prožeta”, ali i jedna i druga gotovo s istim procjenama i porukama, samo što su one kod Andrića eksplicitno izrečene, a kod Ćopića zbog odjenutosti “humorističkim ruhom” prevedene u implicitno čitanje.
Andrić će reći da je “Bosna zemlja mržnje. To je Bosna. I po čudnom kontrastu, koji u stvari nije tako ni čudan, i možda bi se pažljivom analizom dao lako objasniti, može se isto tako kazati da je malo zemalja u kojima ima toliko tvrde vere, uzvišene čvrstine karaktera, toliko nežnosti i ljubavnog žara, toliko dubine osećanja, privrženosti i nepokolebljive odanosti, toliko žeđi za pravdom. Ali ispod svega toga kriju se u neprozirnim dubinama oluje mržnje, čitavi uragani sapetih, zbijenih mržnji koje sazrevaju i čekaju svoj čas” (Andrić 1981:183). Jer u Bosni je “nerazumevanje, koje povremeno prelazi u otvorenu mržnju, gotovo opšta karakteristika stanovnika. Između raznih vera jazovi su tako duboki da samo mržnja uspeva ponekad da ih pređe. […] (Ja sam, čini mi se, za ovo nekoliko meseci dobro video strašne međusobne odnose među ljudima raznih vera i raznih narodnosti u Sarajevu!) Štampaće se i govoriće se svuda i svakom prilikom: ‘Brat je mio, koje vere bio’, ili ‘Ne pita se ko se kako krsti, neg čija mu krvca grije prsi’. ‘Tuđe poštuj, a svojim se diči’, ‘Integralno narodno jedinstvo ne poznaje verskih ni plemenskih razlika’. Ali oduvek je u bosanskim građanskim krugovima bilo dosta lažne građanske učtivosti, mudrog varanja sebe i drugih zvučnim rečima i praznim ceremonijalom. To prikriva kako-tako mržnju, ali je ne uklanja i ne sprečava u rastenju” (Andrić 1981:185).
Sve te (pr)ocjene o Bosni kao zemlji “čudnog kontrasta”, a zapravo zemlji “mržnje” kao posljedice “dubokih jazova” koji postoje “među ljudima raznih vera i raznih narodnosti” –Andrić će pripisati svom gimnazijskom drugu, “pokrštenom” Jevrejinu Maksu Levenfeldu, “lekaru i lekarskom sinu”, koji se “rodio i odrastao u Sarajevu”, i koji Sarajevo i Bosnu, upravo zbog spoznaje karaktera te vjerski-narodnosno utemeljene bosanske mržnje, i napušta.
Toliko su različite a slične Andrićeva i Ćopićeva priča o vjersko-etničkim odnosima u Bosni i Hercegovini, koji kad-tad progovore prepoznatljivom “bosanskom mržnjom”. Andrić svog jedinog junaka Maksa Levenfelda smješta u Sarajevo, i pušta ga da epistolarnim žanrom iznese u vidu deskriptivno-raspravljačkog diskursa svoje ocjene o “vjersko-etničkoj strukturi Bosne”, čija je najimanentnija karakteristika mržnja, čak i onda kada je ta mržnju potisnuta “praznom građanskom učtivošću i mudrim varanjem sebe i drugih zvučnim rečima i praznim ceremonijalom”.
Ćopić, pak, svoju priču “Varcar Mrkonjić” smješta u zavičajnu Krajinu, u Mrkonjić-Grad, i vezuje je za međuodnos triju stanovnika tog grada, pripadnika tri Bosni imanentne vjere i narodnosti. Glavne junake svoje priče – mesara Đuku, kafedžiju Arifa i kovača Jozu – Ćopić prati u ratnome Mrkonjić-Gradu, a oni svojim ponašanjem potvrđuju Andrićev stav o (ne)vidljivom kontrastu bosanske ljubavi i mržnje.
Tri Ćopićeva junaka međusobno su se razlikovali “u starosti, izgledu, vjeri, običajima i drugim sitnicama”. Što se starosti i izgleda tiče, između triju junaka gotovo da nije bilo nijedne podudarne crte. Jer, Đuka je “bio čovjek u četrdesetim godinama, dežmekast i crn poput ugljara, Arif štrkljast i suv kao bahalar, sav zelenkast, sijed i bez zuba, dok je Jozo, opet, bio neodređenih godina, neodređene boje i debljine i neodređenog bračnog stanja”. I vjerski su se “razilazili na razne strane: Arif je išao petkom u džamiju, Jozo nedeljom u katoličku crkvu, dok je Đuka, kao dobar Srbin, išao u svoju bogomolju samo rano na Uskrs – da se tuca šarenim jajima”. I popularnoistorijska determinisanost, ili negativno nasljeđe prošlosti, upućivali su na nepremostive razlike trojice Mrkonjićana, koje je obilato koristila “neprijateljska propaganda” svih boja. Tako su “Jozi trubili o njegovoj višoj rasnoj vrijednosti pričajući mu o tome kako on potiče od Gota”; Arifa su uvjeravali “da je on, u stvari, cvijet hrvatskog naroda”, a Đuku da je Bosna zapravo “Velika Srbija”.
Sve ih je, dakle, suprotstavljalo: i godine, i izgled i vjera i uvriježene poruke prošlosti. Sve te razlike upućivale su ih prije da djeluju jedni protiv drugih nego jedni za druge; prije da se sukobljavaju nego ispomažu. Upravo zato će Ćopića njihov “prećutni sporazum, bez pismenih obaveza i obećanja”, odnosno “tajni ugovor o međusobnom pomaganju, obavještavanju i prijateljstvu” u teškim ratnim danima, propratiti narodskim izrazom nevjerice: “s oproštenjem”.[2] Tajni nepisani sporazum trojice Mrkonjićana gotovo da je nasuprotan svim njihovim međusobno isključujućim osobinama. A ni te osobine nisu kod Ćopića ostale samo na nivou konstatacija.
Tako Ćopić vjersku pripadnost svojih junaka nije neposredno imenovao, nego ju je izrazio svojevrsnom “propozicionalnom metonimijom”: iskazom o činu odlaska svakog od trojice junaka u sakralni objekat kao simbol date vjeru u danu vršenja vjerskog obreda. Tako je Arif vjerski determinisan kao onaj što ide “petkom u džamiju”, a Jozo kao onaj koji odlazi “nedeljom u katoličku crkvu”. Upotrebom regularnog vremenskog iterativa petkom, odnosno nedjeljom (što znači: svakog petka, odnosno svake nedjelje) Ćopić je posredno ukazao na Arifovu i Jozinu ukorijenjenost u vjeri, na njihovu vjersku postojanost. Sasvim drukčija je “propozicionalna metonimija” kojom je Đuka vjerski identifikovan. Za Đuku će Ćopić reći da ide u “bogomolju”, tako da hiperonimsko značenja sakralnog objekta onemogućava jednoznačnu identifikaciju Đukine vjere. Osim toga vrijeme Đukinog odlaska u “bogomolju” isključuje regularnu vremensku iterativnost (regularnu vremensku distributivnost), jer je vezano za jedan praznik, podrazumijevajući tako vremensku referencijalnost. Naime, Đuka, “kao dobar Srbin”, u bogomolju odlazi “samo rano na Uskrs”, i to prvenstveno iz “pragmatičkih” razloga – “da se tuca šarenim jajima”. Tako propozicionalna metonimija kojom se oslikava Đukina vjerska pripadnost sugeriše njegovu vjersku nepostojanost i čak nesuštastveni karakter vjere. Pri tome Ćopić Đuku upravo po toj osobini ironijski određuje kao “dobrog Srbina”, što će reći da za Srbe, za razliku od Hrvata i muslimana, vjerski komponenta nema velikog, ako ima ikakvog, identitetskog značaja i da je ona kod Đuke i svih “dobrih Srba” prije svega običajna, a ne imanentna karakteristika. Tu (ne)suštastvenost vjerske komponente kod triju junaka Ćopić potcrtava i njihovim upravnim govorom, u izrazima sakralnog karaktera. U pojedinim, replikama Đukinog i Arifovog upravnog govora specifične jezičke jedinice, koje ćemo pri navođenju isticati kurzivom, nedvosmisleno odaju njihovu vjersku i iz nje izvedenu etničku pripadnost, kao npr.:
– Sapela me blažena divica, ako sam i u snu za njih čuo – kleo se Jozo, žut kao svetac, leden kao boza. – Arife, reci koju za nas, ti ih sigurno znaš, vidim ja.
– Vala havle, vala kuvetile! – uzdisao je Arif. – U vatri džehenemskoj gorio, ako imam išta s ovim haramijama.
– Jest, vjere mi, moglo bi to biti! – prisjeti se i Đuka. – Ali opet ja ni tebi, Arife, ne vjerujem. Nikom ja danas ne vjerujem.
– Valahi, bilahi, ne vjerujem ni ja! — dočeka Arif.
– Blažene mi gospe, ni ja ne vjerujem vama dvojici! – uzviknu Jozo. – Najbolje je odsad: svak sebi. Nek se brani i čuva kako ko zna.
Za razliku od Arifa i Joze, u Đukinom upravnom govoru nema jezičkih jedinica koje “odaju” njegovu vjersku ili etničku pripadnost. Kao i kod imenovanja objekata-simbola vjere, i ovdje je Srbin Đuka govorno okarakterisan upotrebom vjerski nespecifikovanog izraza “vjere mi”. I ne samo prema upotrebi sakralnih jedinica, nego i po upotrebi specifičnih govornih osobina što odaju njihovu etničku pripadnost Ćopić pravi diferencijaciju između Đuke, s jedne strane, i Arifa s druge. Tako se Arifova vjerska i narodnosna pripadnost lako prepoznaje ne samo po upotrebi turcizama nego i po govornom nerazlikovanju afrikata Č i Ć, ali i po upotrebi za muslimanske bosanske govore karakterističnih fonetskih nestandardnojezičkih osobenosti, kao npr.:
… Jozo iz svoje sobice nad kovačnicom i tajanstveno domahuje Arifu, koji je i ovaj put, obligatno, pored svog nisko ugrađenog širokog prozora, jer “đe drukčije more i bit insan, već kraj penđera, neće valjda na krovu ko tica ili šejtan” (10-11)
– Puh, došao je onaj vaš hajvan – krmak! (11)
Ne samo u predstavljanju junaka priče nego i u cijeloj priči “Varcar Mrkonjić” osnovno strukturno načelo jeste kontrast. Kontrast se prepoznaje u nepodudarnom mišljenju i djelovanju svakog od trojice vjerski i etnički diferenciranih Ćopićevih junaka: Hrvata Joze, muslimana Arifa i Srbina Đuke. Tako zapravo osnovni predmet priče čine (ne)pomirljive suprotnosti trojice junaka. Kao jedan od kriterijuma suprotnosti nužno se javlja i jezički. Jezičke karakteristike ulaze u predmet i način izražavanja suprotnosti. Tako je referancijalna osnova priče “Varcar Mrkonjić” kontrast, koji istovremeno postaje i dominanta njene poetske funkcije. “Tamo gde je osnovni cilj govornog lica saopštavanje činjenica ili iznošenje ideja, poruka nas prvenstveno upućuje na vanjezički kontekst: dominantna uloga pripada referencijalnoj ili kognitivnoj funkciji jezika, koja teži da svede reč na sredstvo označavanja, lišeno autonomne vrednosti. Ukoliko, pak, saznajni ciljevi ustupaju mesto želji za izražavanjem sopstvenih osećanja i reakcija (emotivna funkcija), za izazivanjem osećanja i reakcija drugoga (konativna funkcija) ili za obezbeđenjem komunikacije i nalaženjem ‘zajedničkog jezika’ sa sagovornikom (fatička funkcija), vanjezički kontekst prestaje da bude ključna komponenta govorne situacije; poruka je sada usredsređena na pošiljaoca i njegov odnos prema stvarima, na primaoca i njegovo eventualno buduće ponašanje, ili na kontakt između pošiljaoca i primaoca kao neophodan preduslov svakog međusobnog razumevanja” (Kojen 1978:22). A sve te funkcije jezika, samo različito hijerarhizovane, realizovane su u ovoj Ćopićevoj priči.
Suština jezičko-stilske strukture književnog djela jeste “literarnost – to jest, pretvaranje jezičkog materijala u pesničko delo i sistem postupaka putem kojih se ono vrši” (Jakobson 1978: 374). Iz toga proističe da u jezičko-stilističkoj analizi prioritetno treba osvijetliti kako jezički elementi “ma kakva bila njihova priroda, funkcionišu tako da istaknu u prvi plan samu jezičku organizaciju, prigušujući sve asocijacije koje bi mogle lišiti reči njihove autonomne vrednosti” (Kojen 1978: 16-17). A stavljanje u prvi plan jezičke organizacije, tj. “usmerenosti (Einstelung) na PORUKU kao takvu, dovođenje u fokus poruke zarad nje same, – to je POETSKA funkcija jezika” (Jakobson 1966:294).
A strukturno-semantička dominanta poetske funkcije u ovoj Ćopićevoj priči lako prepoznatljiva u gotovo svim aspektima njene jezičke organizacije jeste kontrast, pod kojim ovdje podrazumijevamo bilo koji tip suprotstavljanja. Kontrasno strukturisanje tako se prepoznaje kao dominanta i u naratološkim, i u stilisitičkim i u sematičkim postupcima oblikovanja priče.
Krenemo li od naratološke strukture priče, princip suprotnosti najprije se i najlakše prepoznaje u tipovima govora pripovijedanja. Od svih tipova govora[3] u priči “Varcar Mrkonjić” dominiraju dva: autorski i upravni govor. To su dva tipa govora koja su jedino prisutna u bajkama i narodnim pričama. U ovoj Ćopićevoj priči upravo je primijenjen model pričanja bajke, ili narodne priče. Pripovijedanje je u trećem licu, u pitanju je sveznajući pripovjedač, a u pripovijedanju su čak upotrijebljeni i “markeri” narodnog pripovijedanja. Tako su početak i kraj priče uokvireni svojevrsnim “formulama” narodnog pripovijedanja. Priča počinje gnomičkim iskazom a završava se komentarom pripovjedača upućenom čitaocu, što ulazi u karakteristične “uvodne” i “završne formule” bajke i/ili narodne priče (up. Samardžija 2011:144–145):
Došli teški dani iskušenja i nevolje … pa se stade naslanjati drvo na drvo, a čovjek na čovjeka. (7).
Ukoliko mi ne vjeruješ i ako te svrbe leđa, a ti probaj. Potkuj samo dobro tabane i, za svaki slučaj, na starku priveži jastuk. (18)
Između uvodne i završne formule smješteni su događaji, koji su iz perspektive glavnih junaka konfrontirani tipom njihovog međusobnog odnosa: “prijateljstva i međusobnog pomaganja” s jedne strane, i “sukoba i međusobnog optuživanja” s druge strane. Tim dvama tipovima međuodnosa glavnih junaka odgovaraju i dva pripovjedačka tipa predstavljanja događaja. Događaji u vremenu “prijateljstva i saradnje” predstavljeni su kao habitualni, nereferencijalni, ponavljajući. Neprijateljstvo je, međutim, vezano za jedan događaj, i za posljedicu ima “nepomirljivu” međusosbnu mržnju junaka. Prijateljstvo i mržnja junaka tako su jezički uharmonizovani sa nereferencijalnošću (habitualnošću) i referencijalnošću (pojedinačnopšću, konkretnošću) događaja.
“Međusobni ratni savez” – kao “međusobno zbližavanje trojice naših junaka”, koje podrazumijeva njihovo “međusobno pomaganje, obavještavanje i prijateljstvo” – pokazivao se uspješnim u gotovo svakodnevnom prelaženju Mrkonjić-Grada iz “jednih ruku u druge”[4], budući da su grad “danas držale ustaše, sjutra su u njemu osvitali partizani, za pet dana zatutnjali bi kroz grad njemački tenkovi, da ih već preko noći smijene Talijani i četnici ili, možda, domobrani” (8). To prelaženje grada “iz ruke u ruku” i događaje vezane za to vrijeme Ćopić će jezički oslikati nereferencijalnom (habitualnom) upotrebom glagolskih oblika – prezenta, perfekta, pluskvamperfekta, i vremenski upotrijebljenog potencijala – što potvrđuju i sljedeći primjeri, u kojima ćemo habitualno-nereferencijalnu upotrebu glagolskih oblika isticati kurzivom:
Ako u grad upadnu ustaše, domobrani ili Nijemci, onda se grad zove Varcar Vakuf (9); Kad bi u grad upale ustaše i domobrani i sa sobom donijeli »Nezavisnu Državu Hrvatsku«, Srbin Đuka postao bi u neku ruku nacionalna manjina… (9); Poteže je bilo kad bi gradom zavladali Nijemci i Talijani. Onda bi se sva tri naša junaka u svojoj rođenoj zemlji osjećali kao nacionalne manjine i bili su jednako ugroženi. Kratak predah nastajao bi tek onda kad bi grad oslobodili partizani. Onda su sva tri saveznika slobodno stajali ispred svojih radnji, dovikivali se preko ulice, uzajamno se posjećivali, jednom rečju – osjećali su se slobodni. Istina, ni onda nisu otvoreno izražavali svoje simpatije ni prema kojoj zaraćenoj strani, mudro se držeći onoga da đavo nikad ne spava, nego se vječito vrzma okolo i dere opanke ne bi li poštenu čovjeku skrhao vrat. (9-10).
U tim nereferencijalno, habitualno predstavljenim događajima ne dovodi se u pitanje “savezništvo” i prividno “prijateljstvo” trojice glavnih junaka. Ono se ogleda u međusobnom, najčešće jutarnjem, obavještavanju o tome ko je zauzeo grad, a od “zauzeća” je zavisilo i kako se grad zove, budući da su ga različite “vojske” pod različitim istorijskim imenima[5] priznavale. Jer,
Ako u grad upadnu ustaše, domobrani ili Nijemci, onda se grad zove Varcar Vakuf, pa ako se slučajno prevariš da ga nazoveš Mrkonjićem, ode ti koža na šiljak. Ako su u gradu partizani ili četnici, onda ga slobodno zovi Mrkonjić-Grad, a Varcara i ne spominji. Kod Talijana, zbog njihove politike prema četnicima, možeš ga zvati i onako i ovako, ali je ipak preporučljivo da kažeš Varcar Vakuf ili bar Varcar-Mrkonjić. Ako li su u gradu slučajno pomiješani domobrani, Nijemci i četnici, onda ti je najbolje da ćutiš i da ne pominješ ni jedno ni drugo ime. Pravi se, jednostavno, da ne znaš ni kako ti se zove rođeni grad” (9).
Zato su junaci priče već po imenu grada “u tom danu” znali koja vojska je u njemu. Najčešća pitanje što se kao rijetki upravni govor umeće u govor autora u dijelu priče s habitualnim događajima jeste:
- Arife, ej, Arife, u kome smo jutros gradu? je l Varcar il je Mrkonjić? (10).
Na to se pitanje po pravilu nadovezuje i pitanje o tome ko su “zauzimači” grada, koje Ćopićevi junaci ne imenuju pravim nego “šifrovanim” imenima, što su im ih iz “konspirativnih razloga” sami dali – “jarci”, “zvijezde”, “gazde” i “sluge”[6] – da bi ih bez posljedica mogli verbalno, ali i gestovima identifikovati:
Đuka na to samo odahne, kao da je sa sebe svalio kakav veliki teret, pa stane detaljnije da se propituje.
– A je li jarac il je zvijezda?
Ako se Arif uhvati za bradu, onda je to znak da su u gradu “jarci“, to jest četnici, a ako pokaže prstom prema nebu, onda su u gradu “zvijezde“ – partizani. (10)
– A koji su došli: gazde ili sluge? – propituje se Jozo.
– Gazde! – s filozofskim mirom odvraća Arif (11)
Prema ugovorenim znacima, “sluge” su ustaše i domobrani (tu se prema potrebi uključuju i četnici), a “gazde” su Nijemci i Talijani, pa se zato Jozo i dalje obavještava:
– A koji su od gazda? (str. 11)
Način pravopisnog predstavljanja “šifrovanih” imena pripadnika vojski što se mijenjaju u gradu u govoru autora i upravnom govoru junaka ukazuju na “interferencijsku diferencijaciju” upravnog i autorskog govora, ali i bitnu crtu koja razdvaja autorski Ćopićev govor od autorskog govora narodnog pripovjedača. Tako se, kako se i iz navedenih primjera vidi, “šifrovana” imena u govoru autora stavljaju pod navodnike, dok ti navodnici izostaju pri obilježavanju upotrebe tih imena u govoru likova. Navodnicima se upućuje na činjenicu da date lekseme u autorskom govoru predstavljaju fragmentarni citat ili fragmentarni upravni govor[7]. A da je zaista u pitanju prenošenje “terminologije” likova vidi se i po tome što se date lekseme u autorskom govoru “dešifruju, tj. daje se objašnjenje njihovog značenja koje imaju u govoru likova.
Fragmentarna leksička citatnost ne ostvaruje se u autorskom govoru samo u slučajevima “konspirativnih imena” iz govora likova, nego i u slučajevima koji se iz perspektive standardnog jezika mogu podvesti pod leksičke “semantičke neologizame”[8]. Značenja tih leksema junacima priče su obična, zbog čega se u upravnom govoru i ne markiraju navodnicima:
– Krstite sreda svakoga: i ko zna i ko ne zna očenaš! Danas se više ne zna ko je vjera, ko li je nevjera. (13)
– Cijenjeni gospodine varvarine vodi li vaše ratničko pleme porjeklo od Atile ili od Tatara? (14)
– …Operušaše me ovi vaši ko pijevca. (17)
– …Ono su tvoji dostovi, to si i sam rekao pred njima i navratio ih da nas opljačkaju.
– Ama, zašto su onda mene oplijevili? (17).
Značenje “semantičkih neologizama” može biti jednoznačno predodređeno kontekstom[9], kakav je npr. slučaj sa naprijed navedenim leksemama oplijeviti i operušiti, koje su date u sinonimskom nizu u trima uzastopnim replikama, pri čemu je u srednjoj replici kao sinonim navedena standardnojezička leksema opljačkati. Takve “neologizme” junaka Ćopić po pravilu ne navodi i ne objašnjava u autorskom govoru. Ukoliko pak značenja tih “neologizama” iz govora likova nisu kontekstom jednoznačno predodređena, njih Ćopić, kao i naprijed navedena “šifrovana imena”, citira pod navodnicima u autorskom govoru, razotkrivajući i njihovo značenje, kao npr.:
Taj Trivo Krivokuća … je “krstio“ svakog putnika namjernika bez razlike na vjeru, pol i doba starosti i zanimanje. (13); Jedino je jedan njegov “borac”, koji je patio od suvišne pobožnosti, jednom predložio da se na cesti ne “krste“, to jest ne pljačkaju oni ljudi koji znaju da čitaju očenaš. (13); Videći njegovu čupavu i grlatu bandu, neki penzionisani profesor istorije …. učtivo je upitao jednog od Trivinih “krstitelja“ (14); Zbog toga je samo mjerkao priliku, kad će grad ostati bez gospodara, pa da i njega malo “prekrsti” i prokrstari. (14); Dok je tako stari istoričar mudrovao, “varvari” su prodirali sve dublje u grad. (15) i sl.
Lekseme ili sintagme pod navodnicima kod Ćopića ne predstavljaju uvijek fragmentarni citat, nego mogu imati funkciju piščevog, nerijetko ironijskog, distanciranja od značenja koji dati izraz ima ili u standardnom (književnom) jeziku ili u govornoj situaciju o kojoj je riječ, kakav je slučaj u sljedećim primjerima iz ove Ćopićeve priče:
“Srpski lav“ Trivo Krivokuća, kako je on sam sebe nazivao, nije mnogo mario za velike svjetske frontove, niti je sa svojim ljudima “bistrio“ bilo kakvu politiku. (13); Elem, nepun sat poslije odlaska domobrana, “Srpski lav“ Trivo Krivokuća, na čelu svojih delija, provalio je u Mrkonjić-Grad (14); Jedino je jedan njegov “borac“, koji je patio od suvišne pobožnosti, jednom predložio… (13); … svetrojica solidarno pronalaze i vješaju u radnjama sliku kralja Petra koja inače, za vrijeme “ilegalnosti“, kod Đuke stoji u sanduku s mekinjama…(10) i sl.
Kao što se vidi, u autorski govor pisac je neke elemente prenosio doslovno iz upravnog govora, što je ortografski, a zapravo grafostilemski, potcrtavao upotrebom navodnika, kao svojevrsnom formalnom “ogradom” vlastitog od govora junaka. Time je Ćopić (na)pravio gramatički hibridnu konstrukciju,[10] jezički ne dozvoljavajući uspostavljanje oštre granice između autorskog i upravnog govora. To uplitanje “izvornih” elemenata upravnog u autorski govor pokazuje piščevo umijeće u ostvarivanju “raznolike igra govora, njihovo uzajamno zapljuskivanje i njihovo uzajamno zaražavanje” (Bahtin 1989:80). U upravo ta “hibridnost” bitno diferencira Ćopićev autorski govor od autorskog govora u bajkama ili narodnim pričama, gdje su oni oštro razgraničeni.
Autorski govor je, kako smo već rekli, dominantan tip govora u habitualnom “mezoforičnom” dijelu priče. Unutar tog dijela priče upravni govor gotovo da ima ulogu da pokaže prisutnost junaka priče, da se pokatkad oni jave jedan drugom “iz ilegale” e da bi se “šifrovanim jezikom” obavijestili o aktuelnoj “vojnoj situaciji” u gradu. Prelaskom sa “habitualnih” na referencijani događaj, mijenja se i zastupljenost upravnog govora. Taj prelazak sa nereferencijalnih na referencijalni kontekst u sebi sadrži još jednu suprotnost – sada više na sceni nisu zvanične vojne jedinice, nego se pojavljuje nezvanična, ilegalna vojna formacija. Taj prelazak sa habitualnih na referencijalnu situaciju pisac će najaviti na sljedeći način:
I tako je, bez većih potresa, teklo prijateljstvo i uzajamno pomaganje trojice naših poznanika, sve dok ga jednog dana nije pokvario i razorio jedan čudan i nepredviđen ratni događaj. Za svu tu nevolju bio je kriv bogumrski i nevaljali hristijanski otpadnik i drumski razbojnik Trivo Krivokuća. (12-13)
“Banda od jedno dvadesetak naoružanih delija” predvođena tim Trivom Krivokućom sve je redom “krstila”, tj. pljačkala, tako da je u njima jedan “penzionisani profesor istorije” vidio “najnoviju najezdu varvara na našu veselu zemlju”. Pljačke, i to “do gole kože”, nisu bili pošteđeni ni Arif, Jozo i Đuka. U svim prethodnim slučajevima neko je od njih među onima koji su osvajali grad bio siguran, pošto se osjećao “među svojima”. Jer:
“Kad bi u grad upale ustaše i domobrani i sa sobom donijeli “Nezavisnu Državu Hrvatsku”, Srbin Đuka postao bi u neku ruku nacionalna manjina, pa su zaštitu njegovih interesa preuzimali Arif i Jozo, jer su se njih dvojica osjećali koliko-toliko sigurniji kod “svojih ljudi“. A kad bi, opet, u grad umarširao četnički vojvoda Drenović na čelu svojih “jaraca”, proglašena bi bila monarhija i Mrkonjić prisajedinjen “majci Srbiji“, pod “vrhovničtvom” Ante Pavelića, pa bi se onda Arif i Jozo, postavši odjednom manjinski elementi, sklanjali pod zaštitu mesara Đuke, kao “vladajuće nacije“. (9)
Iz toga osjećanja prema “svojima” jasno se vidi da, ni u vremenu najtješnje saradnje i “prijateljstva”, trojica junaka nisu u jednakoj opasnosti, i ne osjećaju jednaku odbojnost prema različitim vojskama što im grad okupiraju, pa samim tim i različitim imenovanjima grada u kome žive. Indiferentnost, zasnovanu na “nesvojatanju”, na neizražavanju “svojih simpatija ni prema kojoj zaraćenoj strani”, sva trojica su pokazivali “kad bi grad oslobodili partizani”. Partizani su i pripadali i nisu pripadali nijednom od njih. Baš kao ni Trivini “borci”. Razlika je samo u tome što su ih partizani ostavljali na miru, a Trivini borci su ih potpuno “operušili”. Kod svakog od trojice junaka javlja se sumnja da su “krstitelji” pripadnici strane s kojom se on “istorijski” i po “unutrašnjoj emociji” poistovećuje. I sumnja prerasta u svađu. Pravi jezički izraz svađa nalazi tek u upravnom govoru, zato u ovom dijelu priče i prevladava upravni govor. Upravnim govorom najeksplicitnije se oslikava nepovjerenja među trojicom junaka. A gradacija tog nepovjerenja za rezultat ima “mržnju”. Zapretana, ona mržnja iz Andrićeve “Priče iz 1920. godine”, sad oživljava i sve se jače rasplamsava, tako da se, kako pisac kaže, “njihovo međusobno nepovjerenje produžilo sve do konačnog oslobođenja Mrkonjića”.
A oni se zapravo i nisu pomirili, nego su “prisilno” pomireni “u zatvoru, gde su ih vlasti strpale zbog raspirivanja vjerske i nacionalne mržnje”. Ćopić će ovdje u zaključku svoje priče prvi put eksplicitno, pozivajući se na ocjenu partizanskih vlasti, odnos netrpeljivosti trojice vjersko-etnički diferenciranih junaka okarakterisati kao mržnju, odnosno kao “raspirivanja vjerske i nacionalne mržnje”. Zato nigdje kao u zaključku ove Ćopićeve priče kroz humor ne progovara dozlaboga ogoljena istina o nepomirljivosti vjersko-etnički razdijeljenih stanovnika Bosne i Hercegovine. U tom zaključnom dijelu Ćopićeve priče kao da je dobroćudni humor ustupio mjesto satiri. Kao da ova Ćopićeva priča odražava njegov humorističko-satirični književni put, koji je odlično ocrtao M. Bećković rekavši da je Ćopić “prvi počeo da se šali kad nikome nije bilo do šale, a potom se latio satire o pojavama sa kojima se nije šaliti” (Bećković 2015: 17). Uostalom, to će i sam Ćopić na poetski način reći, konstatujući ironijski za prisilno pomirene a bosanskom mržnjom zadojene junake koji se i “danas nalaze u Mrkonjiću”, ali da “od njihovog prijateljstva miriše čitav grad kao rascvjetala lipa. Ako neko pokuša da pokvari taj njihov dosluk i ahbabluk, naći će se brzo na besplatnom kvartiru kod gostoljubive milicije, jer u Bosni ti, druškane moj, nema više šale”. Nigdje kao kod Ćopića nije tako poetski a ogoljeno iskazana istina o suživotu njenih vjersko-etnički izdijeljenih stanovnika. Sa vjersko-etničkim odnosima u BiH nije se šaliti, ni u priči, ni u životu. Bosna i Hercegovina, kao da je glavna poruka Ćopićeve priče, i može opstati jedino pod budnim okom “gostoljubive milicije”, ulogu koje je danas preuzela međunarodna zajednica, pod čijim se i političkim i policijskim protektoratom današnja BiH i nalazi, i “zahvaljujući” čemu i opstaje.
Zbog toga ona već citirana završna formula Ćopićeve priče nije bez svog pragmatičkog sadržaja; ona prenosi piščevu poruku da BiH može opstati samo kao “nedemokratska” država, država “straha”, država u kojoj suživot njenih vjerski i etnički izdijeljenih stanovnika može postojati i opstajati samo ako nije spontan, ako nije zasnovan na prijateljstvu, nego ako je političko-policijski kontrolisan, nametnut, jer je zasnovan na uvijek prisutnoj i nerijetko potisnutoj mržnji.
I da zaključimo. Među brojnim humorističkim Ćopićevim pričama jedino priča “Varcar Mrkonjić” za temu ima pitanje vjerskih i međunacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini[11]. A to se pitanje naratološki predstavlja kroz međuodnos “prijateljstva” i “mržnje” trojice vjersko-etnički suprotstavljenih Mrkonjićana. Taj vječni vjersko-etnički antagonizam Bosne i Hercegovine, kao da svoje načelo kontrasta nameće za osnovno načelo literarnosti same priče. Drukčije rečeno, kontrast je temeljni princip sistema postupaka kojim se jezički materijal pretvara u književno djelo. Taj princip ovaploćuje se u saodnosu “prijateljstva” i “mržnje” junaka priče, u saodnosu upravnog i autorskog govora, u saodnosu habitualnosti i referencijalnosti događaja, u saodnosu zvaničnih i ilegalnih vojnih jedinica, u saodnosu osnovnog i grafostilemski predstavljenog prenesenog značenja jezičkih jedinica, u saodnosu eksplicitnog negiranja etničkih nasljeđa prošlosti i implicitnog saglašavanja sa tim nasljeđem u konkretnim djelovanjima, i na kraju, u saodnosu privida suživota i njegovog prisilnog održavanja političko-policijskim prisilama.
Niko, uz Iva Andrića i njegovu priču “Pismo iz 1920. godine”, kao Ćopić u priči “Varcar Mrkonjić” nije tako poetsko-humoristički a “smrtno ozbiljno” – oslikao “mržnju” kao dominantnu komponentu suživota vjersko-etnički izdijeljenog stanovništva BiH. Zato je ova Ćopićeva priča i po svojoj temi i po svojoj literarnosti, i po svojim imlicitnim a jednoznačnim porukama vjerovatno najaktuelnija od svih Ćopićevih priča u sadašnjem trenutku Bosne i Hercegovine, i njenih sveprisutnih političko-etničkih tenzija i konflikta.
Miloš Kovačević, rukovodilac Odjeljenja za srpski jezik
Andrićevog instituta u Andrićgradu
K o r p u s
Branko Ćopić, “Varcar Mrkonjić”, u: Stari nevjernik, Sabrana dela Branka Ćopića, Jubilarno izdanje, Knjiga treća, Beograd: Prosveta, Sarajevo: Svjetlost, Veselin Masleša, 1975, 7–18.
L i t e r a t u r a
Andrić 1981: Ivo Andrić, “Pismo iz 1920. godine”, u: Deca, Sabrana djela Ive Andriće, knjiga deveta, Udruženi izdavači: Sarajevo: Svjetlost; Beograd: Prosveta; Zagreb: Mladost; Ljubljana: Državna založba Slovenije; Skopje: Misla, Titograd: Pobjeda, 173–188.
Bahtin 1989: Mihail Bahtin, O romanu, Beograd, Nolit.
Bećković 2015: Matija Bećković, “Brankov krug”, Večernje novosti, 30. 5. 2015, 17.
Detelić 2007: Mirjana Detelić, Epski gradovi: Leksikon, Beograd: Balkanološki institut SANU, Posebna izdanja 84, 2007. <http://mirjanadetelic.com/leksikon/gradovi/gradout.php?ic=MRKONJI%C4%86%20GRAD> (3. 1. 2016)
Jakobson 1966: Roman Jakobson, Lingvistika i poetika, Beograd: Nolit.
Jakobson 1978: Roman Jakobson, Ogledi iz poetike, Beograd: Prosveta.
Jakobson 2008: Roman Jakobson, O jeziku, s engleskog preveo Damjan Lalović, Zagreb: Disput.
Kovačević 2012: Miloš Kovačević, “O gramatičko-stilističkom terminosistemu tuđeg govora”, Srpski jezik, XVII, Beograd, 13–38.
Kojen 1978: Leon Kojen, “Jakobsonova poetika”, u: Roman Jakobson, Ogledi iz poetike, Beograd: Prosveta, 1978, 7–46.
Marjanović 2014: Voja Marjanović, “Trajnost književne reči”, Večernje novosti, 29. 11. 2014, 19.
Muhvić-Dimanovski 2005: Vesna Muhvić-Dimanovski, Neologizmi. Problemi teorije i primjene, Zagreb: Filozofski fakultet, FF press.
Rečnik 2007: Rečnik srpskoga jezika, Novi Sad: Matica srpska.
Samardžija 2011: Snežana Samardžija, Oblici usmene proze, Beograd: Službeni glasnik.
Tošović 2014: Branko Tošović, “Ćopićev model komičnog”, u: Ćopićevo modelovanje realnosti kroz humor i satiru, urednik Branko Tošović, Graz: Institut für Slawistik der Karl-Franzens-Universität; Banjaluka: Narodna i univerzitetska biblioteka Republike Srpske, 13–82.
[1] A preštampana u okviru njegovih sabranih djela kao dio treće knjige, naslovljene Stari nevjernik, Sabrana dela Branka Ćopića, Jubilarno izdanje, Knjiga treća, Beograd: Prosveta, Sarajevo: Svjetlost i Veselin Masleša, 1975, 7–74.
[2] “Po nekom dubljem, s oproštenjem unutrašnjem, prećutnom sporazumu…”. A značenje datog izraza rječničk određuje kao “s oproštenjem razg. vrsta poštapalice kao nagoveštaj da će se reći nešto nepristojno, neugodno ili neodmereno” (Rečnik 2007:881)
[3] Jezičko-stilistička klasifikacija tipova tuđeg govora data je u Kovačević (2012).
[4] Koliko često je tokom Drugog svjetskog rata ovaj grad mijenjao “vojnog gospodara”, najbolje svjedoči podatak što ga donosi Vikipedija da su “partizanske jedinice grad oslobađale 39 puta u toku Drugog svjetskog rata, što je jedinstveno u čitavoj bivšoj Jugoslaviji“.
[5] Naselje Mrkonjić-Grad je “poznato i pod starijim imenom Vrcar/Varcar. Ime Mrkonjić Grad dobio je 1924. po kralju Petru I Karađorđeviću, koji se u tom kraju, pod tim imenom, borio protiv Turaka u bosansko-hercegovačkom ustanku 1875/6. U rimsko doba na njegovom mestu bilo je naselje Leusaba. Tokom srednjeg veka grad je pripadao župi Plivi i tada se zvao Varcarevo, a pod turskom upravom (posle 1593) pored njega je niklo novo naselje koje se tako i zvalo – Novo mesto, odnosno Novo Jajce (Janidže Jajce). Spajanjem novog sa starim gradom i uvakufljivanjem građevina u Novom Mestu stvoren je Varcar Vakuf” (Detelić 2007).
[6] Koje ćemo pri citiranju dijelova Ćopićeve priče isticati kurzivom.
[7] “Kada se od nužnih komponenata modela upravnog govora realizuju samo dio govora lika pod navodnicima (ili rjeđe kurzivom), onda se ostvaruje fragmentarni citat ili fragmentarni upravni govor. Fragmentarni citat podrazumijeva doslovno navedeni dio govora lika uključen u strukturu autorskog ili neupravnog govora” (Kovačević 2012: 21).
[8] Semantički neologizmi nastaju tako što se “novi sadržaji često pridodaju već postojećim leksičkim jedinicama povećavajući na taj način broj značenja” tih jedinica. (Muhvić-Dimanovski 2005:102).
[9] To je potvrda Jakobsonovom mišljenju da referent (designatum) ne pripada isključivo logici, nego i lingvistici, što “opet ne znači samo lingvistici, ali on ima lingvistički aspekt, naime ono što nazivamo kontekstualnim značenjem. Opće značenje pripada semantici; kontekstualno značenje – dano cjelokupnim kontekstom i univerzumom diskursa – također je lingvistička činjenica” (Jakobson 2008: 379).
[10] “Hibridnom konstrukcijom nazivamo iskaz koji po svojim gramatičkim (sintaksičkim) i kompozicionim obeležjima pripada jednom govorniku, ali u kojem su stvarno pomešana dva iskaza, dva govorna manira, dva stila, dva ‘jezika’, dva smisaona i dva vrednosna vidokruga” (Bahtin 1989: 63).
[11] Koliko ova priča tematski iskače iz kruga Ćopićevih humorističko-satiričnih djela posredno pokazuje to da među desetinama kod B. Tošovića izdvojenih “konstituenata književnog teksta koje nose/daju/stvaraju komizam”, a ni među različitim “objektima Ćopićevog humora” uopšte nema etničko-vjerskih odnosa (Tošović 2014).
Izvor: iskra.co
