Prošle nedelje smo u Evropi imali još jedan dokaz da su, što bi Mark Tven rekao, pesimisti u stvari dobro informisani optimisti. Mađarski premijer Viktor Orban je peti put, četvrti uzastopno, pobedio na izborima u Mađarskoj. „Pobedili smo kada su se svi ujedinili protiv nas“, rekao je Orban nakon saopštavanja izbornih rezultata 3. aprila uveče. „I domaća opozicija i Brisel, i Soroš i liberalni mediji sa Zapada i ukrajinski predsednik. Ovo je pobeda koju treba proučavati, džabe im toliki bačeni novac! Odbranili smo mir i bezbednost, nacionalnu nezavisnost, decu i naše porodice.“
Rat u Ukrajini je očigledno doprineo da izborna pobeda mađarskog premijera bude daleko ubedljivija nego što se očekivalo, ali je moguće da zbog ruske invazije na bivšu sovjetsku republiku Orban bude i među najvećim kolateralnim gubitnicima na kratak i srednji rok. Naime, u prethodnih 12 godina lider Fidesa je konstruisao nepobedivu političku mašineriju na transverzalnim unutrašnjim i spoljnim odnosima. Orban je izvukao najveću moguću korist od članstva u Evropskoj uniji i Evropskoj narodnoj partiji, od najtešnjih privrednih veza sa nemačkim industrijalcima i veoma prisnog odnosa sa ruskim predsednikom Vladimirom Putinom, kao i od liderske uloge u Višegradskoj grupi (skup zemalja koje čine Poljska, Slovačka, Češka Republika i Mađarska).
Drugim rečima, mađarsko ekonomsko-političko čudo, zbog kojeg je Orban imao mnogo veću političku težinu nego zemlja na čijem je čelu, bazirala se na evropskim fondovima, podršci i zaštiti evropskih narodnjaka, nemačkim investicijama, jeftinim ruskim energentima i sinergiji Višegradske grupe u EU. Ali Orbanov Fides je prošle godine izbačen iz narodnjačke familije, ove nedelje je Evropska komisija pokrenula proceduru za blokiranje preko 7 milijardi evra namenjenih Mađarskoj iz Fonda za oporavak zbog ugrožavanja postulata pravne države, a zbog rata u Ukrajini Budimpešta ozbiljno riskira da ostane ili bez ruskog jeftinog gasa i nafte ili nemačkih fabrika, dok je već izgubio vodeću ulogu u Varšavskoj grupi budući da je specifična težina Poljske značajno porasla.
Zahvaljujući članstvu u EU Budimpešta svake godine iz budžeta Unije, kroz različite fondove, inkasira pet milijardi evra nepovratnih sredstava. Da bi imali ideju koliko je to velika suma dovoljno je navesti da ukupna javna potrošnja Mađarske iznosi oko 60 milijardi evra, dakle oko osam posto ukupnih trošova pokriva „poklon“ od EU. Toj sumi novca treba dodati i privilegovane kreditne linije, investicije i slobodan pristup najvažnijim tržištima zahvaljujući sporazumima koje je potpisala sa EU.
Nije za potcenjivanje ni podatak da je preko 700 hiljada Mađara pronašlo posao u drugim državama EU zahvaljujući slobodnom protoku radne snage, drastično smanjujući nezaposlenost i socijalni pritisak na mađarsku državu.
Između Nemačke i Rusije
Orban je značajno profitirao i od boravka svoje partije Fides u Evropskoj narodnoj partiji. Praktično, od prvog dana kada je „izdao“ amanet bivšeg nemačkog šefa diplomatije Hansa Ditriha Genšera, koji ga je video kao svog naslednika na čelu Liberalne internacionale, i prešao među evropske narodnjake, Orban je uživao u povlašćenom položaju u najvažnijoj i najjačoj evropskoj političkoj porodici. Narodnjaci su dugo vremena bili glavna brana u Evropskom parlamentu, ali i u Savetu EU i Evropskom savetu, od pokretanja postupaka protiv Mađarske.
Orbanove vlade su u prethodnih 12 godina veoma obezbedile povoljan ambijent za poslovanja inostranih firmi, posebno nemačkih, kroz set zakona uključujući i kolektivne ugovore radnika. Gotovo sve velike nemačke multinacionalne kompanije imaju svoja postrojenja u Mađarskoj gde zapošljavaju na stotine hiljada ljudi.
Orban je vrlo pronicljivo shvatio da je nemačka politika, pogotovo spoljna, pod velikim uticajem industrijalaca i da je veoma senzibilna prema njihovim potrebama. Na taj način mađarski premijer je ostvario višestruke ciljeve: zaposlio je Mađare, podigao bruto društveni proizvod i obezbedio poseban tretman od Berlina, spremnog da zatvori oko a ponekad i dva, kad je potrebno.
Prijateljstvo Orbana s Putinom je skorijeg datuma. Njih dvojica su prvi put ozbiljno razgovarali na kongresu Jedinstvene Rusije 2009. godine u Moskvi. Socijalisti Ferenca Đurčanja su, do tada, bili privilegovan sagovornik Kremlja.
Po povratku na vlast 2010. godine Orban je pokrenuo svoju novu „istočnu politiku“ otvaranja prema Rusiji i Kini. Uprkos svojoj rusofobnoj mladosti i antiruskim govorima koji su mu dali popularnost krajem osamdesetih godina prošlog veka, Orban je u roku od nekoliko godina postao privilegovani partner Moskve u EU i zato je nagrađen veoma povoljnim cenama gasa i nafte.
U Višegradskoj grupi
Tokom svoje dugogodišnje vladavine Orban se nametnuo kao lider Višegradske grupe preuzimajući ulogu od Poljske. Zahvaljujući bloku istočnoevropskih zemalja Orban je imao mnogo veću specifičnu težinu unutar EU. Takođe je mogao da uživa solidarnost višegradskih članica EU, ali i da računa na upotrebu veta Poljske u procedurama koje je EU pokretala protiv Mađarske.
Međutim, rat u Ukrajini reskira da kompromituje odnose između Varšave i Budimpešte. Jaroslav Kačinjski, stvarni lider Poljske, ne želi da zatvori vrata Orbanu, ali nastavak ruske invazije na Ukrajinu neizbežno dovodi u konfrontaciju dva istočnoevropska saveznika.
Za razliku od Mađarske u kojoj je rusofobija, uprkos sovjetskoj intervenciji iz 1956. godine, splasnula posle ulaska u EU, u Poljskoj je sa invazijom na Ukrajinu dostigla vrhunac i za bilo koju političku partiju u Varšavi ravno je samoubistvu održavanje prisnih odnosa sa rusofilskim političarima ili strankama. Takođe, Orban je svih prethodnih godina mogao da se šlepa iza Nemačke, Italije i Francuske koje su imale mnogo razgranatije i unosnije poslove sa Rusijom od Mađarske, tako da njegovi lični odnosi s Putinom nisu previše štrčali posmatrajući relacije nemačkih, francuskih i italijanskih političara, privrednika i bankara.
Mađarski premijer se pragmatično poneo i u najnovijoj situaciji. Nije stavio veto na uvođenje sankcija prema Rusiji a ostavio je Nemcima i Austijancima obavezu da blokiraju embargo na uvoz gasa i nafte iz Ruske Federacije. Zvanično, Mađarska ne dozvoljava da preko njene teritorije oružje ide u Ukrajinu, dok je u stvarnosti ono u tranzitu za Slovačku i Poljsku iz logističkih razloga, budući da Karpati odvajaju Mađarsku od Ukrajine. Istovremeno, Mađarska je ugostila gotovo pola miliona ukrajinskih izbeglica, a među zemljama na prvoj liniji sa Ukrajinom ima najbolju organizaciju prihvatanja i distribucije žena i dece koji su pobegli od rata.
Ipak, Orbanova taktička i promišljena politika dolazi na svoju završnu stanicu. Rat u Ukrajini svakim danom sve više kompromituje odnose EU i Rusije i smanjuje prostor za povratak na koliko-toliko normalne odnose. Paravan koji je Berlin, pre svih, nudio Budimpešti u odnosima sa Moskvom, je pred padom, samo je pitanje vremena kada će se to dogoditi. Brzina i način na koji su nemačke kompanije i banke napustile Rusiju uprkos poslovima i investicijama koji se mere stotinama milijardi evra jeste upozorenje Orbanu da bi jeftiniju cenu ruskog gasa ili nafte mogao da plati gubitkom nemačkih fabrika i svih benefita koje one donose.
Senka Trijanona
U Orbanovu izbornu pobedu su mogli da sumnjaju samo oni koji ne poznaju Mađarsku, Mađare, izborni sistem, medijsku sliku i raspored snaga na terenu. Mađarski nacionalizam je veoma snažno političko gorivo. Prošlo je više od sto godina od Trijanonskog sporazuma a Mađari još nisu preboleli gubitak dve trećine teritorije, izlazak na more i tada polovinu sunarodnika koji su ostali da žive u okolnim državama. Nije slučajno da države sa značajnom mađarskom manjinom, Slovačka i Rumunija, nisu priznali jednostrano proglašenu nezavisnost Kosova ni posle 14 godina.
Sam premijer Orban je nekoliko puta ražestio Hrvate, Slovake, Rumune i Ukrajince držeći govore u kojima je lamentirao nad „Trijanonom“ ili objavljujući karte Kraljevine Mađarske pre poraza u Prvom svetskom ratu na svojim profilima na društvenim mrežama.
Na pompeznom obeležavanju stogodišnjice Trijanonskog sporazuma Orban je doslovno rekao: „Zapad je silovao hiljadugodišnje granice i istoriju centralne Evrope. Primorali su nas da živimo u neodbranjivim granicama, lišili su nas našeg prirodnog blaga, oduzeli su nam naše resurse i osudili našu zemlju na smrt“.
Orbanov pogled na „Trijanon“ deli dobar deo njegovih sugrađana kao i ideju o „posebnosti“ mađarske nacije, na osnovu čega se bazira politika nulte tolerancije prema migrantima i zaštite mađarske nacije, njenih vrednosti i tradicije.
O nacionalističkom trendu govori i činjenica da je nova partija Pokret naša otadžbina Lasla Torockaja, inače osnivača neofašističkog Omladinskog pokreta 64 županije, prešla izborni cenzus i ušla u parlament. Torockaj je iskoristio skretanje Jobika ka centru i ulazak nekadašnje ultradesničarske stranke u opozicionu koaliciju. U nijednoj članici EU trenutno nemamo stranku koja je toliko desno kao Pokret naša otadžbina. Štaviše, samo je zabranjena grčka „Zlatna zora“ bila u rangu Torockajevog pokreta.
Izborni sistem
Jedan od razloga izbornih trijumfa Fidesa od 2010. godine naovamo jeste i izborni sistem, pogotovo raspored i kompozicija 106 izbornih jedinica u kojima se po većinskom principu bira 106 od 199 poslanika. Preostala 93 mesta se popunjavaju proporcionalno po D’Ontovom sistemu koji favorizuje najjaču stranku, tim pre što su izborni pragovi za ulazak stranaka i koalicija u mađarski Parlament izuzetno visoki.
Orbanova vlada je pre više od deset godina kreirala izborne jedinice po svojoj meri i zahvaljujući principu „pobednik nosi sve“, Fidesu je dovoljno da osvoji 43 ili više odsto glasova da bi imao većinu, dok je drugim političkim snagama potrebno preko 53 odsto da bi bili u prilici da formiraju Vladu. Primera radi, u Budimpešti od 18 mesta koji se biraju po većinskom sistemu 16 je otišlo u ruke opozicije, samo dva Fidesu, dok je u ostatku Mađarske rezultat 86 prema 2 u korist Orbanove stranke.
I na kraju, ne treba potceniti ni činjenicu da u Mađarskoj nema gotovo nijednog medija, javnog ili privatnog, koji nije pod kontrolom Orbana ili privrednika koji su bliski njemu. Paradoksalno, koliko je teško naći u EU medij koji govori pohvalno o Orbanu, toliko je zahtevan posao pronaći televiziju, novinu, radio ili portal u Mađarskoj koji nije otvoreno na strani premijera. Budući da na izborima glasaju Mađari a ne građani zapadnoevropskih članica EU, rezultat ne predstavlja iznenađenje.
Franko Belmonte
Izvor: RTS OKO
