U red velikana iz poslijeratne epohe koji su odbili da pristupe članstvu u Odbor za podizanje Njegoševog mauzoleja na Lovćenu spada i slikar Predrag Peđa Milosavljević.
Ovaj slikar svjetskog ranga, ali i diplomirani pravnik, diplomata, dramski pisac, dramaturg i članu SANU, u znak protesta uputio je više otvorenih pisama; pogotovo se u pismu objavljenom u Književnim novinama 27. februara 1971. godine obračunava s pokušajima da se čuvari Njegoševe zavjetne kapele okrakterišu kao nekakvi velikosrpski nacionalisti, podstaknuti četničkom emigracijom.
Prije nego priložimo spomenuto pismo Peđe Milosavljevića, ovdje izdavajamo imena intelektualaca rodom iz Crne Gore, mada i sam ovaj slikar ima korjene u Vasojevićima, koji su u otvorenom apelu od 28. aprila 1970. godine tražili da se poništi odluka o rušenju kapele: Radoslav Bošković, Vlado Drašković, Milutin Đurišić, Dušan Kostić, Mihailo Lalić, Radovan Lalić, Petar Lubarda, Milisav Lutovac, Uroš Martinović, Pavle Miljanić, Mitar Mitrović, Vukić Mićović, Miljan Mojašević, Andrija Petrović, Petar Popović, Đuza Radović, Mito Savićević, Gligor Stanojević, Mihailo Stevanović, Risto Stijović i Božidar Tomić.
Kako su istovjetan otpor rušenju kapele pružali i mnogi drugi intelektualci, što iz Jugoslavije, što iz Evrope, kakvi su, da spomeneom neka imena: Vasko Popa, pjesnik; Miodrag Pavlovć, pjesnik; Dušan Radovi, pjesnik; Stevan Raičković, pjesnik; Matija Bećković, pjesnik; Ivan V. Lalić, pjesnik; Ljubomir Simović, pjesnik i dramski pisac; Branislav Petrović, pjesnik; Vojo Stanić, slikar; Ivo Andrić, pisac; Meša Selimović, pisac; Miroslav Krleža, pisac; Borislav Mihajlović Mihiz, književni kritičar; Žarko Vidović, istoričar umjetnosti; Mihailo Đurić, profesor univerziteta; Skender Kulenović, pjesnik; Dragoslav Mihailović, pisac; Mirko Kovač, pisac; Dobrica Ćosić, pisac; Risto Stijović, skulptor; Mića Popović, slikar; Bata Mihailović, slikar; Milić od Mačve, slikar; Miodrag Bulatović, pisac; Antonije Isaković, pisac; Slobodan Rakitić, pjesnik; Momir Vojvodić, pjesnik; Branko V. Radičević, pjesnik; Andre Malro, pisac; kardinal Tiseran; Pjer Emanuel, član Francuske akademije; Žan Kasu, pjesnik; Gabrijel Marsel, hrišćanski filozof; France Stele, profesor iz Ljubljane; prof. dr Cvite Fisković i dr Kruno Prijatelj iz Splita; Oto Bihali Merin, istoričar umjetnosti… – zbilja postaje vrijedno pažnje postaviti pitanje:
Ko se onda zalagao za rušenje kapele na Lovćenu!?
Osim predstavnika tadašnje političke elite, među zagovornicama se mogu naći sljedeći članovi Jugoslovenskog odbora za podizanje Njegoševog mauzoleja: Harold Bilinić, arhitekta iz Zagreba; Matej Bor, književnik iz Ljubljane; Veljko Bulajić, filmski režiser iz Zagreba; Mihailo Vicković, penzioner iz Cetinja; Milo Vrbica, iz Cetinja; Dobriša Cesarić, književnik iz Zagreba; Živojin Boškov, književnik iz Novog Sada; Čedo Vuković, književnik iz Titograda; Dušan Vukotić, režiser iz Zagreba; Miloš Vušković, slikar iz Cetinja; Velibor Gligorić, predsednik SANU; Oskar Davičo, književnik iz Beograda; Vladimir Dedijer, publicista iz Ljubljane; Drago Jovović, predsjednik „Oboda“ iz Cetinja; Jovo Kapičić, podsekretar u SIV-u; Jure Kaštelan, književnik iz Zageba; Blažo Koneski, predsednik ANU iz Skoplja; dr Esad Mekuli, književnik iz Prištine; dr Grga Novak, predsjednik JAZU iz Zagreba; Vlado Šegrt, general-major u penziji, iz Sarajeva; Milutin Popović, učitelj u penziji iz Cetnja; Joksim Radović, penzioner iz Titograda; Ćamil Sijarić, književnik iz Sarajeva; Nikola Herciognja, kompozitor iz Beograda; Branko Ćopić, književnik iz Beograda; Aco Šopov, književnik iz Skoplja; i dr.
Nakon ovog ekskursa, vraćamo se sada najavljenom pismu slikara Milosavljevića, jer te riječi govore, istina, u elegantnom cinizmu, u ime svih velikana koji su prosto optuživani da svoje estetske i intelektualne stavove koriste kao paravan za nekakve nacionalističke pobude:
„Stalo mi je da vas uverim da nikakve nacionalističke pobude ne inspirišu ove redove. (…) Tačno je da sam rođen usred Šumadije, ali se jedva sećam zavičaja. Pamtim samo toranj jedne crkve i zidove jedne škole u kojoj sam ugledao svet. Odrastao sam u Makedoniji. Univerzitetske studije započeo sam u Beogradu a završio u Subotici. Živeo sam koliko u inostranstvu toliko i u zemlji. Osećam se građaninom sveta koliko i Jugoslovenom. Jedan ded mi je govorio da se doselio iz Crne Gore, a drugi iz Istočne Hercegovine, pa sam u doba ranog detistva bio biše dijete nego dete. Malo zatim progovorio sam i turski. Kao što vidite nisam imao mnogo uslova da postanem veći Srbin nego što sam, a kako od svih naših krajeva najviše volim Crnu Goru (o čemu sam i pisao), čini mi se da sa njom ponešto i saosećam.
Ako mi sada verujete da nisam vatreni nacionalista, da vas obavestim i o svom estetskom odgoju. Uprkos školovanju u Jugoslaviji, doživeo sam da me mnogi smatraju Francuzom. Između 1945. i 1948. godine bio sam čak i dekadent sa Zapada. A mi, Francuzi, znate, ne volimo patetiku. Umetnost ne stavljamo na pijedestal božanstva. Skulptor ili slikar za nas je običan čovek, više zanatlija nego umetnik, pa nas posle nadahnuća i inovacije najviše zanimaju znanje i upućenost. Izbegavamo strane reči, visokoparan stil i lažnu učenost. Obične puteve ne nazivamo magistralama. Nikada ne bismo podigli mauzolej ličnostima koje nisu bile ni kraljevi ni carevi. Naši besmrtnici počivaju u panteonima, shodno našim latinskim tradicijama, a troškove tih besmislenih građevina podnosimo unapred i u doba prosperiteta a ne deficitarnosti. Poduhvat koji ste preduzeli mi bismo nazvali rasipništvom. Razume se, ukoliko ne raspolažete moćnim sredstvima za koje mi Francuzi ne znamo.“
P. S. Kada evidentiramo Milosavljevićev cinizam, teško je da se ne prisjetimo s koliko cinizma je i Ivo Andrić pristpio pozivu da bude član Odbora za podizanje Njegoševog mauzoleja, rekavši da ga prehlada sprečava da se bavi takvim poslom.
Milorad Durutović
