Piše: Miroslav Zdravković
Odstupanja u ukupnoj i poljoprivrednoj razvijenosti opština u SFRJ (link), gde su se na dnu liste, kao opštine sa najvećim odstupanjem ukupne u odnosu na poljoprivrednu, nalazilo 28 opština sa srpskom nacionalnom većinom među 30 opština, motivisala su me da proširim istraživanje na ranije popise stanovništva, a kako bih konstatovao ekonomske migracije kao posledicu ukupne nerazvijenosti, usled pretežne poljoprivredne delatnosti.
Sa mapa o gustini naseljenosti i nacionalnoj zastupljenosti lako se može zaključiti da su Srbi činili većinsko stanovništvo na velikim područjima koja su imala nisku gustinu naseljenosti u Hrvatskoj i u Bosni i Hercegovini.
Miroslav Zdravković: Trgovinska razvijenost SFRJ po opštinama u 1980. godini
Nizak stepen ekonomske razvijenosti u ovim retko naseljenim područjima bio je snažan faktor za migracije ka industrijskim centrima u periodu od 1945. do 1991. godine. Na žalost, popisni podaci iz 1948, 1953. i 1961. nisu uporedivi sa popisima iz 1971. i 1981. godine, pa smo ovde mogli samo da uzmemo podatke o ekonomskoj razvijenosti u 1980. godini i da ih stavimo u odnos sa promenama u broju stanovnika od 1971. do 1981. godine, a kako bi uvideli da je ekonomska zaostalost uticala na migracije stanovnika, nacionalne i opšte. Time ćemo se baviti u posebnom prilogu o migracijama Srba u periodu 1971-1981.
Ovde smo uveli pojam ekonomske razvijenosti naroda a kako bismo uvideli razlike koje su pripadnici istog naroda imali u zavisnosti od republika i pokrajina u kojima su živeli. Slovenija i Slovenci su bili etnički najhomogeniji i kod njih su razlike između narodnog dohotka republike i Slovenaca kao naroda najmanje. Ali, kod drugih naroda razlike su bile motivator za migracije iz nerazvijenih opština i republika ka razvijenijim.
Osnovna pretpostavka za izračunavanje dohotka naroda je da su njegovi pripadnici imali isti dohodak kao i pripadnici drugih naroda u određenoj opštini. Na primer, ukoliko je neki Albanac čistio ulice u Sloveniji i imao tri puta manji dohodak od prosečnog u toj opštini, mi polazimo od toga da je imao isti kao i ostali u opštini, nezavisno od ove realne činjenice da nismo u pravu. Ukoliko je bilo 10 Albanaca u opštini sa 30.000 stanovnika, njihovo „otimanje“ dohotka ovom pretpostavkom ostalim stanovnicima te opštine je statistički zanemarljivo, a oni su svakako imali značajno veći dohodak nego što bi imali na KiM, Crnoj Gori ili S. Makedoniji.
Pod pretpostavkom jednakih dohotka po stanovniku svih naroda u istoj opštini možemo da podatke podignemo na nivo republika i SFRJ, a kako bi izračunali ND naroda i narodnosti.
Miroslav Zdravković: Poljoprivredna razvijenost u SFRJ po opštinama u 1980. godini
Prva malena tabela prikazuje uporedo ND republika i pokrajina i naroda i narodnosti. Osnovni uvidi su:
- Slovenci imaju manji ND od Slovenije jer su u njoj živeli i drugi narodi koji su prisvajali deo dohotka za sebe.
- Albanci imaju veći ND od Kosova i Metohije jer su ga stvarali i u Makedoniji, Crnoj Gori i u drugim republikama i Vojvodini.
- Hrvatska, poput Slovenije, ima veći ND od Hrvata jer su Srbi u Hrvatskoj imali veći dohodak od Hrvata u BiH, i zbog drugih naroda u Hrvatskoj.
- Crnogorci su, poput Albanaca, stvarali veći ND nego što je imala Crna Gora zbog njihovog sticanja u svim ostalim delovima SFRJ.
- Za Srbe i Muslimane, kao i Jugoslovene i ostale, situacija je najmanje jasna, jer su živeli u svim republikama i AP i nisu imali presudnu većinu u BiH.
- Druga tabela o ND po stanovniku u republikama i po narodima i narodnostima pruža nam matricu za međurepubličke migracije. Daje i uvide i o odnosima unutar republika.
- Ukoliko su drugi narodi dolazili da zarade u Ljubljani (kao najrazvijenijem delu Slovenije), onda je logično da imaju (izuzev Mađara i Roma) veće prosečne dohotke u Sloveniji u odnosu na Slovence.
- U BiH su Srbi i Hrvati imali manje prosečne dohotke od Roma (!?), zato što su većinom živeli u siromašnijim opštinama dok su Romi bili skoncentrisani u Sarajevu i razvijenijim gradovima. Muslimani su bili neznatno razvijeniji od Srba i Hrvata, ali su i oni bili ispod proseka, dok su svi ostali (Crnogorci, Slovenci, Albanci, Mađari, Romi, Jugosloveni i Ostali) bili iznad prosečne razvijenosti zato što su bili skoncentrisani u industrijskim centrima.
- U Crnoj Gori su svi bili iznad prosečne razvijenosti osim Albanaca i Muslimana, dok su Crnogorci bili neznatno iznad proseka. Slično je kao i sa tri naroda u BiH i ostalima.
- U Hrvatskoj su Srbi i Mađari bili ispod prosečne razvijenosti u Hrvatskoj, dok su Hrvati bili manje od 1% iznad prosečne razvijenosti. Svi ostali su bili iznad prosečne razvijenosti usled koncentracije u Zagrebu i u drugim industrijskim centrima. Srbi u Hrvatskoj su bili oko 10% u proseku razvijeniji nego u Srbiji izvan pokrajina, a manje razvijeni nego u Sloveniji i Vojvodini. Ipak, ovde treba imati u vidu da su prosečnu razvijenost Srbima davali industrijski centri gde su bili manjina, dok su bili ekstremno zaostali u opštinama u kojima su činili većinu, pa im je Srbija bila bolje rešenje od ostanka u siromaštvu.
- U Makedoniji su Makedonci bili oko 6% iznad prosečne razvijenosti dok su Albanci bili na 75,7% od prosečne razvijenosti. I Muslimani su bili ispod prosečne razvijenosti dok su svi ostali narodi bili iznad proseka.
- U Sloveniji su Slovenci bili 1,3% ispod prosečne razvijenosti dok su Mađari bili za 33,5% ispod prosečne razvijenosti a Romi za 8,2% ispod, dok su svi ostali narodi bili iznad prosečne razvijenosti. Kada se posmatraju kolone u kojima se nalaze narodi i narodnosti lako se može uočiti koliko je Slovenija bila relativno jak magnet za useljavanja.
- U Srbiji van pokrajina Srbi su bili gotovo identične razvijenosti kao i teritorija, Albanci su bili čak 60% ispod prosečne razvijenosti i ispod prosečne su bili i Muslimani (-40,3%), Romi (-13,5%) i ostali (-1,9%). U odnosu na matične republike, motiv za useljavanje imali su Crnogorci koji su imali gotovo 50% veći dohodak po stanovniku u odnosu na Crnu Goru.
- Hrvati su imali za 4,5% veće prihode nego u Hrvatskoj (uticaj Beograda u odnosu na prosečnu razvijenost u Hrvatskoj), a Mađari su u užem području Srbije imali najveće prihode na teritoriji SFRJ.
- Na KiM su najmanje prihode po stanovniku imali Hrvati zbog koncentracije u par naselja sa izuzetno niskim prihodima. Ispod proseka bili su i Albanci i Muslimani, dok su Srbi i ostali bili iznad proseka. Srbi su imali nadprosečan udeo u Prištini i Mitrovici, dok su Albanci bili mnogo više poljoprivredno stanovništvo do Srba. Osim politike etničkog čišćenja koju su Albanci sprovodili nad Srbima i razlike u dohocima bile su ogromne jer je prelazak u užu Srbiju značio 2,5 puta veće prihode (60.001 prema 23.650 na KiM) a u Vojvodinu preko tri puta, mada je relativna udaljenost Vojvodine delovala odbojno u odnosu na mogućnost naseljavanja u Kraljevu, Kruševcu, Jagodini, Kragujevcu i Smederevu.
- U Vojvodini su Srbi bili neznatno ispod, a Hrvati i Mađari neznatno iznad prosečne razvijenosti, dok su Romi (-10,6%) i ostali (-7,0%) bili ispod proseka.
- Posmatrajući izolovano samo kolone možemo posmatrati jačinu materijalnih motivacija za iseljavanja istih naroda i narodnosti unutar SFRJ. Slovenija je za sve narode bila najrazvijenija. Najveća odstupanja u odnosu na Sloveniju imali su Hrvati sa KiM (13.988), Muslimani sa KiM (19.067) i Albanci sa KiM (18.230) u odnosu na njihove pripadnike u Sloveniji.
Romi u Sloveniji su imali veću razvijenost od Srba i Hrvata u svim republikama i pokrajinama osim u Sloveniji. Ovo, naravno, pod pretpostavkom da su u opštinama stanovanja imali iste prihode kao Slovenci, što je daleko od realnosti.
Hrvati iz BiH imali su skoro dvostruko veću motivaciju za iseljavanje u Hrvatsku, u odnosu na Srbe iz BiH da se naseljavaju u Srbiju. Ipak, motivacije za iseljavanje ne potiču od prosečnih razvijenosti nego iz područja koja su mnogo manje razvijena od proseka za BiH.
Treća tabela pretvara dinare narodnog dohotka u procenat razvijenosti u odnosu na prosečan u SFRJ.
Četvrta predstavlja suštinu izvršenih proračuna – odnos udela dohodaka naroda u ukupnom dohotku SFRJ u odnosu na njegov udeo u ukupnom stanovništvu. Slovenci su bili 87% iznad proseka, Mađari 26,8% iznad (uprkos ispod prosečnoj razvijenosti Mađara u Sloveniji i Hrvatskoj), Jugosloveni na +19,8%, ispred Hrvata sa +17,1% dok su Srbi bili na -5,2%.
Najmanje razvijeni bili su Albanci (-63,9%), Muslimani (-33,8%) i Makedonci (-28,3%) dok su Crnogorci (-9,3%) bili bliski Srbima i prosečnoj razvijenosti.
Izvor: Makroekonomija
