Piše: Milo Lompar
Izašavši na zapadnu političku obalu, kao emigrant, Viktor Korčnoj je katkad pripovedao o svom životu iz hladnoratovske perspektive. Bio je to neminovni ustupak javnom očekivanju sveta u kojem se obreo. Odjednom je njegov život postao ulog u rezultanti dejstava koja imaju nadlični karakter. Tako je njegova autobiografija dobila političku dimenziju. On se setio da je u sovjetskoj delegaciji na Turniru kandidata u Kirasaou, 1962. godine, bio čovek koji nije ni u kakvoj vezi sa šahom, već je bio pukovnik KGB-a. Upravo je on optužio junaka autobiografije da se neprikladno ponašao, jer je odlazio u kazino.[1] Policijski karakter sovjetske države dočaran je u dosluhu sa junakovom davnašnjom izloženošću. No, pripovedni naglasak se nalazi u napetosti u odnosu na saznanje o tome da se Korčnoj 1965. godine učlanio u KPSS.[2] Lukrativni motiv koji je vodio takvu odluku dopunjen je neuverljivim načelnim motivom.
U opisivanju naklonosti sovjetskih vlasti prema Karpovu – u njihovom prvom meču, u Lenjingradu 1974. godine – Korčnoj naglašava antisemitsku komponentu sovjetskog režima: „Stoprocentni Rus, on je upoređivan i favorizovan u odnosu na mene, Rusa po pasošu, ali Jevrejina po narodnosti.”[3] Sa ovim tvrđenjem je saglasno direktno pominjanje „tradicionalne politike ruske i sovjetske države, politike antisemitizma”.[4] Ovakvo tvrđenje pokazuje temeljni zasad zapadne politike u XX veku. Kao ideološka netrpeljivost prema komunizmu, koja bi trebalo da bude univerzalistički motivisana i otud nezavisna od strane sveta, antisovjetizam se pretvara u antirusko opredeljenje. Ono je kulturalistički motivisano, što znači odvojeno od svake univerzalne ideologije, jer proističe iz vekovne zapadne rusofobije. Opisujući zanemarivanje Lenjingrada u sovjetskoj eri, Korčnoj stvara kulturnopolitičku sugestiju o sovjetskom povratku moskovskom načelu Rusije, koje se kulturološki označava kao azijsko, dok je peterburško političko načelo postavljeno kao evropsko: „Jedanput glavni grad Ruske Imperije, i najvažniji kulturni centar zemlje, Lenjingrad je iščezao u sovjetskoj eri.”[5] Njegovo jedanput skriva da je Sankt-Petersburg bio glavni grad oko dvesta godina.
Političke naznake njegove autobiografije pojavljuju se u razuđenom vidu i aluzivnom podtekstu u neobičnoj knjizi Brane Crnčevića Emigrant i Igra. Njen podnaslov, iako simboličkog karaktera, izuzetno je precizan: „o Korčnoju i njegovoj sudbini”. Kao koloritna ličnost, često u nejasnim vezama sa komunističkom vlašću, ponekad i policijom,[6] Crnčević je imao izvesnu ulogu u organizovanju finalnog meča kandidata za šahovskog prvaka sveta, koji se održao u Beogradu 1977. i 1978. godine.[7] Kao organizator meča pojavila se revija Duga u kojoj je on – na razuđen i feljtonski raspričan način – pratio tok ovog meča. Tada se očigledno zbližio sa velemajstorom koji je emigrirao iz Sovjetskog Saveza nedugo pre novog ciklusa mečeva kandidata. Usled nastojanja revije Duga da prati i meč za prvaka sveta, između Karpova i Korčnoja, koji se igrao u Bagiju 1978. godine, naš žovijalni feljtonista, kako sam sebe imenuje, bio je najdugotrajniji jugoslovenski izveštač sa Filipina.
Njegovi članci su imali višeslojan karakter. Upravo mu je njihova protejska priroda omogućila da ih preoblikuje u knjigu koja se pojavila 1981. godine. Odredivši sebe kao feljtonistu, pisac Emigranta i Igre kao da je obeležio prirodu svog pisanja. Jer, precizno je odabrao žanr – bilo je to feljtonsko pripovedanje. To je potvrđivala i okolnost da se ono pojavljivalo u novinama. Jer, feljton se objavljuje „uglavnom u dnevnim i periodičnim novinama”.[8] Kao žanr XVIII veka, feljton je „bio neka vrsta pomodno-mondenske umetničke hronike, a zatim kulturno-književni dodatak u političkom delu novina”, da bi se potom „razvijao u nekoliko pravaca i varijanata”.[9] Dok je u tematskom području neprestano širio svoj raspon, dotle je u oblasti stila zadržao izvesnu nepromenljivost, koja se ogledala u tome što je članak bivao uglavnom kratak, a svakako jezgrovit i duhovit, podešen gotovo za svačiji ukus.[10]
Uopšteno svrstavan u prigodne žanrove, feljton „evoluira prema graničnom području između novinarstva i književnosti – ka posebnom tipu narativne proze sa pretenzijama književne dramatike”.[11] U času kada okuplja i prerađuje svoje članke u knjigu, kada ih oblikuje u skladu sa idejom o pripovednom jedinstvu, kada njihov učinak ne odmerava u kratkoći kolumne nego u amplitudama naporednih dejstava koje donosi opširno pripovedanje, pisac Emigranta i Igre obeležava prelaz u granično područje književnosti. Kakve promene u svojstvima stila, koja su prirođena feljtonu, donose prerade teksta koje pripadaju knjizi? Kojim postupcima se obezbeđuje dominacija elemenata literarnosti u novonastalom pripovedanju? Kakav je pravac i intenzitet novouspostavljenih književnih značenja?
Iako je tema bila istovetna sa svojim novinskim oblicima, ipak je pripovedna žiža u knjizi pomerena ka sudbini Viktora Korčnoja. To bi značilo da je šahovska stvarnost meča potisnuta, pa se o samim partijama gotovo ništa ne kazuje, u korist situacionih svojstava koja su raspoređena duž celokupnog meča. To je značilo da politička dimenzija prikazanih okolnosti uzima prvenstvo. No, i ona je bila podvrgnuta književnom preinačenju, jer se čitavo pripovedanje dovodilo u umetničku vezu sa spoljašnjim i unutrašnjim sadržajima emigrantovog života. Tako je sudbina postala žiža raznorodnih sadržaja književno usmerenog spisa.
Nema sumnje u to da je politika postala bitan deo šahovske igre sa svetskoistorijskom pojavom komunizma. Kao što je politika – po Napoleonovom klasičnom uvidu – postala čovekova sudbina posle Francuske revolucije, tako je šah otkrio svoju političku dimenziju u događajima koji su bili obeleženi dejstvima Oktobarske revolucije. I u prvoj međuratnoj deceniji šahovska igra je još uvek bila slika sudara izuzetnih pojedinaca: kada je Aljehin pobedio Kapablanku 1927. godine bilo je više govora o njihovim ličnostima, o negativnom naboju između njih, o teškim uslovima koje je pretendent na titulu prvaka sveta morao ispuniti da dođe do meča, o ličnom neprijateljstvu koje je meč iznedrio, o nesaopštenim, ali delotvornim sankcijama koje je novi prvak sveta uveo u odnosu na poraženog kontrahenta, o stalno pominjanom i nikad održanom revanšu između Kubanca, čija je lepa pojava plenila, i Rusa, čija je šahovska genijalnost bila pomešana sa glasinama o teškoj prirodi i velikom pijanstvu.
Milo Lompar: Savremeni čovek ne želi društvene ili političke rizike
O politici nije bilo mnogo reči. Zašto bi i bilo? Na pozornici su se prepoznavala dvojica ljudi, posvećeni u tajne igre za sve i svakog, prozirne kao književnost, a isto tako nedostupne u svojim dubinama. Dva genija, dva životna stila: ljubaznost i ćudljivost, dva šahovska stila: pozicioni i napadački, dve različite smrti. Kao Tolstoj i Dostojevski, kao Tomas Man i Džejms Džojs, kao Leonardo i Mikelanđelo, kao Gete i Šiler, kao Crnjanski i Andrić. Bio je to šahovski sudar ljudi, a ne ideologija. Ali, komunizam je kao rak: neprestano se širi, jer hoće svuda da prodre, sve da podvlasti, svime da upravlja. I tako je sovjetska država iskazala potrebu da dominira u šahu.
To je postalo vidljivo u predvečerje Drugog svetskog rata. Jer, odvijali su se tajni pregovori Botvinika sa Aljehinom: za meč za prvenstvo sveta u šahu. Bio bi to sudar političkog emigranta i lica otadžbine: u odajama šahovske igre. Staljinov miljenik nije imao pravo na takav postupak. Jer, nezvanični turnir kandidata – kao najčuveniji turnir svih vremena, AVRO turnir održan 1938. godine – iznedrio je kao pobednika Paula Keresa, dok je Jevrejin po rođenju, Rus po kulturi i Sovjet po opredeljenju, kako je Botvinik sebe određivao, bio treći. No, u neodoljivosti svog prodora na svetskoistorijsku pozornicu, između dva svetska rata, kada je nadahnjivao umove na sve četiri strane sveta, komunizam nije znao za fer-plej, pa je svaki dogovor nastojao da izigra, jer je sporazum i kompromis shvatao kao „buržoasku izmišljotinu”. I tako se – posle Drugog svetskog rata, posle zagonetne Aljehinove smrti u Portugaliji 1946. godine – uspostavila sovjetska šahovska dominacija: na turnirima, na mečevima, na ekipnim takmičenjima. Otvsjudu.
Uspostavljen u međuratnim decenijama, sovjetski sistem učenja šaha, njegovog rasprostiranja u školama, izdvajanja darovitoh pojedinaca i podrobnog rada sa njima, stvorio je brojne velike igrače. Oni koji su dolazili sa drugih strana sveta − kao Reševski, Najdorf, Gligorić, Larsen – nisu mogli ugroziti sovjetsko prvenstvo. I upravo zbog takvog stanja stvari je usamljeni Fišer imao toliko simpatija. One su paradoksalno sprečavale ljude da opaze kako je amerikanizam – drugo lice svetskoistorijskog nihilizma – prihvatio izazov. Jer, u hladnom ratu je nastala borba ideologija, a ne ljudi: kao poligon kulturne borbe, sport je ospoljavao ono što je nošeno epohalnim vektorom. No, pobedom nad Spaskim 1972. godine, Fišer je pokazao da se ne uklapa u zadati okvir. Jer, on je bio ono što su bili šahisti pre ogoljenog upada politike: usamljeni pojedinac. Kome su oni potrebni?
Nastaviće se…
Tekst nije dozvoljeno prenositi bez dozvole autora.
Tekstovi objavljeni u kategoriji „Gledišta“ ne izražavaju nužno stav redakcije Žurnala
[1] Viktor Korchnoi, Chess is My Life, B. T. Batsford Ltd., London, 1977. 47.
[2] Viktor Korchnoi, Chess is My Life, 55.
[3] Viktor Korchnoi, Chess is My Life, 104.
[4] Viktor Korchnoi, Chess is My Life, 121.
[5] Viktor Korchnoi, Chess is My Life, 115.
[6] Brana Crnčević, Knjiga zadušnica, Izdavački grafički atelje „M”, Beograd, 2006, 185.
[7] Brana Crnčević, Knjiga zadušnica, 164.
[8] Rečnik književnih termina, redakcija Dragiša Živković, Nolit, Beograd, 1992, 218.
[9] Rečnik književnih termina, 218.
[10] Rečnik književnih termina, 218.
[11] Rečnik književnih termina, 219.
